Tetterode: wonen in voormalig kraakpand

Bijna 40 jaar woongemeenschap in hartje Amsterdam

Tetterode Amsterdam Tetterode Amsterdam Tetterode Amsterdam Tetterode Amsterdam Tetterode Amsterdam Tetterode Amsterdam

Amsterdam heeft een sterke krakerstraditie. Vooral in de laatste decennia van de vorige eeuw zijn er veel spraakmakende krakersacties geweest. Denk daarbij aan de Groote Keijser, de Grote Wetering, Lucky Luyk en de Vondelstraat. Het waren de wilde jaren van de krakerswereld met heftige confrontaties tussen het radicale deel van de krakers en de politie. De kroning van koningin Beatrix op 30 april 1980, werd een dag van opstand en rellen van ongekende omvang. Deze dag werd bekend met de leus: ‘Geen woning, geen kroning’. 
Voor minder krantenkoppen zorgde een ander kraakpand: Tetterode in Amsterdam Oud-West. Na bijna 40 jaar kent het pand nog steeds een community-gedreven woonvorm. Reden om nader kennis te maken aan de hand van het onlangs gepubliceerde boek ‘Zeggenschap zonder bezit’*.

Industrieel verleden

We moeten teruggaan naar 1903 voor het begin van het pand of beter gezegd een aantal panden. De lettergieterij Tetterode vestigde zich in de Bilderdijkstraat. De fabriek zou in de decennia erna zijn complex verder uitbouwen. Het terrein kent een deel aan de Bilderdijkstraat maar loopt via de ‘achtertuin’ door naar de Da Costakade, waar een ander deel staat. Het complex is een showroom van architectuur. Aan de Bilderdijkstraat staat een pand in Jugendstil, terwijl aan de Da Costakade mooie voorbeelden zijn te zien van de Delftse School en het Nieuwe Bouwen.

In de stroom van kraakacties van leegstaande panden werd ook Tetterode in 1981 gekraakt. Het is nu niet meer voor te stellen, maar de stad lag er in veel wijken mistroostig bij. Verval en leegstand, in combinatie met woningnood, plaagden de stad en nodigden uit tot burgeracties, zoals protesten en kraken. Wachttijden tot 10 jaar om een huurwoning te bemachtigen waren geen uitzondering. Dat is overigens nog steeds zo. Zelfs de nu zo gewilde panden aan de Amsterdamse grachten waren toen niet erg in trek.

Het deel van het complex aan de Bilderdijkstraat | Foto: Dominique Panhuyzen

Tetterode was een van de panden die na vertrek van gebruikers leeg achterbleven. Slopers hadden hun werk al gedaan: het interieur was grotendeels verdwenen, deuren en ramen dichtgespijkerd. Duisternis en leegte heersten. Het gebouw oefende een grote aantrekkingskracht uit op jongeren die niet wilden meewerken aan een wereld waarin zij niet konden geloven. Het complex is omvangrijk en door haar bouwgeschiedenis van aan elkaar gekoppelde bouwdelen voor bezoekers een ondoorgrondelijk labyrint. De variatie aan ruimten, veelal groot en hoog, maakte het pand geschikt voor veel vormen van gebruik. Dat door gestaakt onderhoud de bomen inmiddels door dak groeiden en schimmels en mossen de muren sierden, was ‘onhandig maar ook fascinerend en voor velen ook te prefereren boven leven in de illusie van veiligheid en geborgenheid van traditionele woonvormen.’

Tetterode functioneerde vanaf het begin organisch waarbij enthousiasme de basis was. In de loop van de nu bijna 40 jaar (1981 – 2020) is een grote variatie van woon- en leefvormen ontstaan. Het complex telt maar liefst 160 verschillende woon- en bedrijfsruimten. 

Tetterode in breder perspectief

Het boek bestaat uit een reeks reflecties op de geschiedenis van het pand en haar community. Daarbij worden kritische observaties niet uit de weg gegaan waardoor het boek een goede inkijk biedt in het ontstaan en huidige functioneren van een veelzijdige leef- en werkgemeenschap. In een gebouwencomplex waarvan het onderhoud voortdurend aandacht vraagt en haar gebruikers aanpassingen aan hun ruimten wensen, is overleg en besluitvorming een hele opgave.

Roel Griffioen is onderzoeker bij de Vakgroep Architectuur en Stedenbouw bij de Universiteit van Gent. Hij ziet de stad als ‘emancipatiemachine’: ‘Wat mij betreft is de stad geen plek waar mensen met geld een leuk, comfortabel leven leiden met voldoende voorzieningen in de buurt, zonder gestoord te worden door buren die buiten hun sociaal-culturele kliekje vallen.

Foto: Dominique Panhuyzen

Griffioen is somber over de mogelijkheden voor een nieuwe Tetterode: ‘Als je in Amsterdam bent lijkt de stad levend, maar hij is eigenlijk dood, want wat er gaande is kan niet meer teruggedraaid worden. In Amsterdam kan geen nieuwe Tetterode meer ontstaan.
Het is een contradictie want dat wat panden als Tetterode willen bestrijden, lokken zij onbedoeld juist uit: gentrificatie. De bonte diversiteit van een complex als Tetterode maakt de wijk aantrekkelijk voor de mensen met een vollere beurs. Hiermee maken verdringing en huurverhogingen hun entree in de buurt. Ook worden dan steeds meer huurwoningen in koopwoningen omgezet, een omzetting die zich moeilijk laat terugdraaien. Dit proces werkt ook door achter de gevels van Tetterode, want waar tot de jaren negentig er nog een natuurlijk verloop was van bewoners van kraakpanden, is die beweging tot stilstand gekomen. Volgens Griffioen gewoon omdat er geen woonalternatieven zijn.

Scheiding der geesten

Als bestuurder van Stadgenoot draag ik de verantwoording voor een groot deel van de mensen die in Amsterdam wonen.’ Zo begint Marien de Langen, bestuurder van woningcorporatie Stadgenoot zijn bijdrage aan het boek. Als eigenaar van de panden van Tetterode heeft hij gemengde gevoelens over de situatie. De werelden van Stadgenoot en die van Tetterode liggen inmiddels ver uit elkaar. De Langen: ‘Wij zijn niet meer trots op dit soort panden en dat is zonde. Dat komt deels doordat vergeleken met de jaren tachtig de context veranderd is.’ De middelen van woningcorporaties zijn geslonken en ook de opvattingen over waar een corporatie zich nog mee mag en kan bemoeien zijn veranderd. Er is dus een nieuwe situatie ontstaan: ‘We moeten met elkaar in debat om te zien wat voor consequenties die verschuivingen hebben voor Tetterode.

Foto: Dominique Panhuyzen

De Lange begrijpt dat sommige panden destijds voor een symbolisch bedrag aan de krakers zijn overgedaan, maar dat zou hij in de tegenwoordige tijd niet doen, ‘want dan zou ik miljoenen weggeven.’ Moeite heeft De Lange met de omstandigheid dat het bewonerscollectief zelf mag bepalen wie een vrijgekomen woon/werkruimte mogen huren. ‘De zittende huurders in collectieven houden verandering soms tegen, behalve als het om hun eigen kinderen gaat. Ik vind het vreselijk als mensen op die manier proberen woningen vast te houden.’

Hij zou graag een keer door het pand willen lopen om te kijken hoe het functioneert en het pand ‘samen met de bewoners willen optimaliseren’. Hij ziet het er echter niet van komen ‘Tetterode accepteert geen autoriteit.

Architectuur die zich laat aanpassen

Ik ben ervan overtuigd dat Tetterode een intelligent gebouw is en dat het ons, deze gemeenschap, zelf heeft gevormd.’ Yvonne Dröge Wendel is kunstenaar en woont en werkt in Tetterode. Wendel prijst de ‘flexibele architectuur’ van het pand. Het laat zich altijd weer aanpassen aan veranderende omstandigheden. ‘Er zijn verschillende momenten in mijn carrière geweest dat ik vreesde te moeten stoppen met de kunst, bijvoorbeeld toen de kinderen kwamen en we het financieel moeilijk kregen.’ Naast haar woonruimte in het pand kon zij een atelier huren en daarmee kleiner gaan wonen. Ook was de community schappelijk met de huurbetalingen. 

Door haar grote variatie in ruimten biedt het pand mogelijkheden voor verschillende functies: er zijn hout- en metaalwerkplaatsen, opslagkelders, een oefenkelder, een lezingenruimte en discotheek ‘De Trut’, een niet-commerciële potten- en flikkerdiscotheek. Het is voor Wendel belangrijk dat veel huurders al zo lang bij elkaar zijn. ‘Ik weet precies wat ik aan mensen heb die ik om hulp vraag voor een bepaald kunstproject.’
Het pand heeft naar haar mening haar bestaansrecht al verdiend. ‘Je zou willen zien dat er een recht komt op de toekomst, niet alleen voor het pand maar ook voor de gemeenschap die er woont.’ Haar wens zou ook zijn dat het pand onder de bescherming van de UNESCO zou komen. Voorkomen moet worden dat het pand privé-bezit wordt. ‘Juist die gezamenlijkheid van onze leefvorm beschermt ons tegen onze innerlijke Schweinehund.’ 

Foto: Dominique Panhuyzen

Zeggenschap zonder bezit

Het boek telt 136 pagina’s verhalen en observaties rijk geïllustreerd en met veel beeldmateriaal van het alledaagse leven in Tetterode.
Het is door haar verschillende gezichtspunten meer dan een geschiedschrijving van een voormalig kraakpand. Het bespreekt ook de dilemma’s rondom het fenomeen kraken, gewoonterecht, privé-bezit, gentrificatie, toewijzingsbeleid en rol van de woningcorporatie bij een dergelijk pand.

De titel ‘Zeggenschap zonder bezit’ voelt na het lezen toch niet helemaal van toepassing. Het formele bezit mag dan rusten bij de woningcorporatie, het gebruik, toewijzing van ruimten, handelswijze ten aanzien van de financiën (huur en onderhoud) liggen binnen de ‘bevoegdheid’ van de community. Materieel bezitten de bewoners dus wel degelijk het pand en het woonrecht op een momenteel gewilde plek in de stad.
Het boek zet aan tot discussie over hoe om te gaan met woonruimten. Wat is woonrecht, voor wie is die bedoeld en wie gaat erover? Het boek is op een prettig leesbare wijze geschreven en is rijkelijk van beeldmateriaal voorzien.

* ISBN: 9 789464 022216, Uitgave van Vereniging Ruimschoots van Woonwerkpand Tetterode, Da Costakade 158, 1053 XC Amsterdam.
Het boek is hier te bestellen.

Teksten en beeldmateriaal in dit artikel zijn met toestemming van de uitgever overgenomen. Verdere overname van tekst en beeld alleen met nadrukkelijke toestemming.

Foto’s slider (in volgorde van verschijning): 1. onbekend, 2. onbekend, 3. David Carr Smith, 4. Mikel van Gelderen, 5. David Carr Smith, 6. Monica Aerden

Bedrag € -