Profiel van een wijk: Berlijn-Kreuzberg

Een typering van een conflictrijk maar kleurrijk stadsdeel van Berlijn.

Foto: ‘Ankerklause’, populaire ontmoetingsplek aan de Kottbuserdamm

Wie Kreuzberg zegt, zegt multi-cultureel, opstandig en studenten. Maar hoe zou je de wijk gerichter kunnen typeren? Een poging om een beeld van Kreuzberg, ook wel ‘X-Berg’ genoemd, te schetsen.

kreuzberg-kaartje

Samen en toch apart
Kreuzberg vormt samen met Friedrichshain een ‘Bezirk’. De fusie van deze twee stadsdelen was onderdeel van een versnelde politieke en sociale integratie van het voormalige West-Berlijn (waaronder Kreuzberg) met het voormalige Oost-Berlijn (Friedrichshain).
Kreuzberg telt samen met Friedrichshain bijna 280.000 inwoners waarvan ruim 150.000 in Kreuzberg. Daarmee is Kreuzberg zo groot als de stad Arnhem en een van de meest dichtstbevolkte wijken van Berlijn.
Je kunt je afvragen of deze samensmelting in alle opzichten is geslaagd. Inwoners uit beide wijken geven toe dat zij amper de Spree overgaan om naar het andere deel te gaan. Friedrichshain en Kreuzberg hebben door hun omvang eigenlijk alles al in huis. Een bezoek aan de partnerwijk is dan ook niet noodzakelijk. En sommige bewoners, ook jonge, menen dat de andere wijk echt zo anders is, dat men liever in het eigen stadsdeel blijft.

U-Bahnstation Kottbuser Tor in het sociaal-culturele hart van Kreuzberg36

Kreuzberg 36 of 61?
Kreuzberg wordt door de inwoners van de wijk vaak ingedeeld in Kreuzberg 36 of 61. De getallen verwijzen naar de oude postcodes in de wijk SW61 (Südwest 61) en SO36 (Südost). Echter de getallen wijzen op meer dan oude postcodes. Ze staan voor een bepaalde levenshouding en levensstandaard. Je moet niet gek opkijken dat als je een Berlijner vertelt dat je in Kreuzberg woont (of op vakantie bent), je de wedervraag krijgt: Kreuzberg 36 of 61?
Kreuzberg 61 ligt grofweg ten zuiden van het Landwehrkanal dat de wijk van oost naar west doorsnijdt.
’61’ staat daarbij voor het meer welvarende deel van Kreuzberg, waar de huren hoger zijn, de straten aangeveegd en de graffiti in toom wordt gehouden. Daar is ook de veelbesproken ‘Graefekiez‘, een wijk die staat voor de gentrificering van de wijk. Vooral het noordelijke deel van deze ‘Kiez’ (Berlijns voor buurt) met de fraaie ‘Gründerzeitbau‘ is zeer in trek bij de meer gefortuneerde Berlijners en import (Wahlberliner) uit andere delen van Duitsland en Europa.
‘(SO)36′ staat voor bijna het omgekeerde. Het grofweg ten noorden van het Landwehrkanal gelegen deel van Kreuzberg staat voor het meer anarchistische, studentikoze en alternatieve Kreuzberg. Dat is ook niet zo verwonderlijk. Dit deel was ten tijde van de Berlijnse Muur aan drie zijden ingesloten door het grimmige verloop van de oost-westgrens. Dat maakte Kreuzberg36 slecht bereikbaar vanuit de andere delen van West-Berlijn. Vooral vanuit het toenmalige commerciële en culturele hart van West-Berlijn, Kurfürstendamm, was het behoorlijk omrijden. Daarmee werd ’36’ minder aantrekkelijk als woongebied, de huren daalden, de panden vervielen. Het werd door deze ontwikkelingen een aantrekkelijk woonoord voor zij die zich wat meer afzijdige wilden houden van de (westerse) samenleving; punkers, krakers, autonomen, dienstweigeraars.

De geliefde woningen uit de Gründerzeit aan de Planufer in Kreuzberg61

Geen dienstplicht, autonomen en clubcultuur
Berlijn kende een vrijstelling van dienstplicht voor haar inwoners. Dus wie aan de (Duitse) dienstplicht wilde ontsnappen pakte zijn koffers en vertrok naar Berlijn. Het zou over de vele jaren tienduizenden veelal alternatieve jongeren naar Berlijn trekken. Binnen de ‚beschermde’ omgeving van Kreuzberg36, met haar lage huren, ontwikkelde zich een cultuur die geen taboes leek te kennen. In de deels verwoeste stad, met haar vele ruïnes en verlaten fabrieksterreinen konden jongeren onopgemerkt hun eigen wereld scheppen. Het waren de jaren van David Bowie (die overigens in Schöneberg woonde) die op zoek naar zichzelf Berlijn koos om deze zoektocht te ondernemen. Een reden waarom zelfs vandaag nog velen nog naar Berlijn gaan.
Het is dan ook niet vreemd dat het ‘hoofdkantoor’ van de autonomen en de Berlijnse krakerswereld te vinden is in ’36’. Het pand ‘Köpi‘ ligt aan de Köpenicker Straße 137. Op 1 mei ligt in deze omgeving dan ook de meestal de bron van ‘demo’s‘ en opstandjes in Kreuzberg. Sommige lopen uit op complete veldslagen waarbij aan de zijde van demonstranten en politie vele gewonden vallen. Aan beide zijden wordt escalatie niet echt uit de weg gegaan.


Video: Hoe de clubcultuur in Berlijn ontstond

Kreuzberg als multi-cultureel brandpunt
Kreuzberg wordt vaak in een adem genoemd met multi-cultureel. Dat is gedeeltelijk terecht. Het is vooral het tegen Kreuzberg aangelegen Neukölln (310.000 inwoners) dat als zodanig kan worden getypeerd. Toch is Kreuzberg zeker ook multi-cultureel te noemen. Vooral rondom Kottbuser Tor (in ’36’) wonen veel allochtonen, vooral Berlijners van Turkse afkomst. Voor sommigen is Kottbuser Tor, of liefkozend ‘Kotti’ genoemd, het sociale-culturele hart van Kreuzberg. Dit altijd drukke deel van de wijk strekt zich in zuidelijke richting via de Kottbuser Damm uit tot Hermannplatz. In noordelijke richting moet daar de Oranienstraße en Oranienplatz bij worden gerekend. De drukke Oranienstraße is een mix van allochtonen en studenten, met vele cafés en kleine restaurantjes.
Het gebied rond het Görlitzer Park is een ander levendig deel van Kreuzberg, dat loopt van het Landwehrkanal in het zuiden tot de Spree in het noorden. Inmiddels is het gebied aan het ‘verhippen’ en komen steeds meer jonge gezinnen naar deze buurt op zoek naar die typische hippe cultuur.
Na jaren van relatieve rust zijn zowel Kottbuser Tor als het Görlitzer Park weer plekken geworden met verhoogde criminaliteitscijfers.

Het groene strand aan het Landwehrkanal.

Bezoektips
Om de wijk beter te leren kennen zijn er een aantal plekken die de moeite waard zijn om te bezoeken. Dat zijn niet per sé toeristische hotspots, maar locaties die een beeld geven van de wijk.
Zoals geldt in andere minder toeristische delen van de stad, is het ook in Kreuzberg goed om niet te opvallend de toerits uit te hangen. Stickers in de wijk met ‘Tourists out’ zijn een indicatie dat men kritisch staat tegenover een te grote toestroom van toeristen.

Künstlerhaus Betanien
Tot 1970 was Betanien een ziekenhuis. Het lege pand werd al snel ontdekt en door krakers bezet. Bij een ontruimingsactie van de Berlijnse politie was er een dode te betreuren. Na diverse wisselingen in gebruik werd het uiteindelijke een kunsthuis, dat vrij te bezoeken is. Tevens heeft het gebouw een ruim restaurant en een openluchtbioscoop: Freiluftkino Kreuzberg.

Kunsthaus Betanien

Görlitzer Park
Een park dat voorheen een station en rangeerterrein was, maar nu een druk buurtpark. Vooral op warme en zonnige dagen en de weekenden is het een plek waar veel buurtbewoners te vinden zijn. Horeca, sport en spel, en vooral rokende en geurende barbecues vullen het park. Het park is geen schoonheid, maar wel een sociaal brandpunt. Criminaliteit is helaas de laatste jaren in het park geslopen en ondanks de talrijke politie-acties blijken de drugdealers maar moeilijk te verdrijven.
Ten noorden van het park, vooral in de Görlitzer Straße, zijn talrijke leuke cafés en kleine restaurantjes te vinden. Het laat de veranderende bevolkingsopbouw zien. De ‘verhipping’ van de wijk is hier het best waarneembaar.

Op de rand van Kreuzberg, biergartens, restaurants en clubs Am Flutgraben.

Markthalle Neun
Deze door burgers opgezette markt is ondergebracht in een oude markthal die met afbraak werd bedreigd. Vooral op donderdagavond, als de foodmarkt plaatsvindt, is het er (zeer) druk. Talrijke kramen met lekkere producten en hapjes maken het tot een zeer populair event.

markthalle-neun
Drukte voor foodmarket in Markthalle Neun, op de donderdagavond.

Wochenmarkt am Maybachufer
Wie de minder hippe kant van Kreuzberg wil ervaren, gaat op dinsdagen of vrijdagen naar de weekmarkt aan de Maybachufer. De markt staat ook bekend als de Turkse markt en het waarom is snel duidelijk. Vooral Turkse bewoners van het noordelijk deel van Neukölln en Kreuzberg komen hier naar toe. De buurt waar Neukölln en Kreuzberg bij elkaar komen, wordt door sommigen dan ook ‘Kreuzkölln’ genoemd, een ook door toestroom van nieuwe bewoners snel veranderende buurt.

Prinzessinnengarten
Deze buurttuin heeft inmiddels een bekendheid die tot buiten Berlijn en Duitsland reikt. Een burgerinitiatief voor een ecologische stadstuin, waar ook veel sociale programma’s worden georganiseerd. Robert en Marco hebben als initiatiefnemers naam gemaakt met dit project. Ook dit project wordt helaas bedreigd door herontwikkeling van het gebied, dat zo dicht aan de Berlijnse Muur lag.
Leuk om even wat te gaan drinken of te eten.

Prinzessinnengarten, een groene oase in Kreuzberg.

Kottbuser Tor
Deze plek is ongetwijfeld het social-culturele hart van Kreuzberg. Toch is na een periode van relatieve rust, de criminaliteit weer teruggekeerd naar het gebied. Vooral de drugshandel is oorzaak van geweld. Neemt niet weg dat op een zonnige dag de plek nog steeds een bezoek waard is. En zoals gezegd, gedraag je als een buurtbewoner en je kunt je onderdompelen in het kleurrijke deel van de wijk.

FHXB
Het Friedrichshain-Kreuzberg Museum ligt net om de hoek van Kotti en houdt het midden tussen een actiecentrum en een sociaal-cultureel museum van de bewogen geschiedenis van de beide stadsdelen.
De vele foto’s geven een goed beeld van de sociale dynamiek (lees: strijd) van de buurtbewoners. Op een van de etages zijn allerlei verhalen van buurtbewoners te beluisteren.

Ontmoetingsplek op de grens van ’36’ en ’61’: Admiral Brücke.

Landwehrkanal
Niets is zo ontspannend als een wandeling langs het Landwehrkanal. De groene strook dat Kreuzberg36 scheidt van Kreuzberg61, geeft in een wandeling van een half uur een goede indruk van de wijk. Langs het kanaal zijn talrijke cafeetjes van wisselend niveau, maar die allemaal bijdragen tot een hele levendige plek in Kreuzberg. Tijdens de wandeling aan de noordzijde is de Jeu de Boules-parkje niet te missen. Ook een initiatief van buurtbewoners, wat uiteindelijk heeft geleid tot een definitief afgezette straat.

Urban Inspiration verzorgt al sinds 2009 gespecialiseerde rondleidingen door Berlijn. Lees over de mogelijkheden voor diverse groepstours.