Nederland in een doos

Hoe het ooit bejubelde Nederlandse landschap razendsnel verdwijnt

Nederland staat bekend op haar open landschap, haar vergezichten en fraaie luchten. Maar daar komt in rap tempo een eind aan. In nog geen half decennium wordt deze groene ruimte ingenomen door voetbalveld grote zonnecentrales, kassen, windmolenparken en als klapper de inmiddels bijna 2.000 in dozen ondergebrachte distributiecentra.
Hoe lang kan dit nog doorgaan?

Zo groot als Schiphol

Het gaat snel. Waar begin van deze eeuw sommigen nog dachten dat de Nederlandse bevolking na 2020 door vergrijzing zou krimpen, is in de loop van deze eeuw een groei voorzien tot 20 miljoen inwoners. Daarnaast neemt onze economie de afslag richting online winkelen. En zonder dat we het ons realiseren, zijn hiervoor al bijna 2.000 distributiecentra gebouwd of op korte termijn gerealiseerd. Dit komt naast de snel groeiende velden met zonnepanelen, windmolenparken en de lokaal omvangrijke kassen voor landbouw en bloementeelt (Westland en omgeving Venlo). Rond Venlo denkt men zelfs een concentratie van distributiecentra te realiseren ‘groter dan Schiphol’.

Groei, altijd groei

In de laatste decennia is het marktdenken leidend voor ruimtelijke beslissingen. Als de consument vraagt om snelle en goedkope levering van online bestelde producten, dan moet daaraan worden voldaan. Logistiek Nederland ziet daarbij zichzelf als een belangrijke economische sector met tientallen miljarden omzet. De distributiedozen worden niet alleen voor binnenlands gebruik neergezet. Steeds meer Amerikaanse en Chinese bedrijven zoals Amazon en Alibaba landen in Europa om hun waren nog sneller bij de Europese consument te krijgen.
De combinatie van te veel goedkoop geld in bezit van beleggers en investeerders en een naar geld hongerende overheid, leidt tot een bijna onbesuisde storm op elke stukje ‘vrij’ land. Meestal voormalige agrarische gebieden.

College van Rijksadviseurs over ‘XXL-dozen’

Omvang en verschijningsvorm zijn simpelweg intimiderend omdat alles aan hun vormgeving toont dat deze typologie op geen enkele manier rekening houdt met de menselijke schaal of tot nu toe bekende stedelijke of landschappelijke structuren. 

Alles is economie, ook klimaat

Overheden, vooral gemeenten, zijn op jacht naar vrije plekken binnen hun gemeenten. Ze kopen goedkope voormalige landbouwgrond op en hopen die tegen een hogere prijs aan een belegger in dozen-vastgoed te verkopen. Sommige gemeenten wachten de provinciale goedkeuring niet eens af, zoals het Gelderse Montforland, dat alvast van gemeentelijk belastinggeld grond heeft aangekocht en het risico loopt dat de verkoop door de provincie wordt geblokkeerd. Er is dan (wederom) met gemeenschapsgeld gespeculeerd, meestal in gemeenten die toch al krap bij kas zitten. Inmiddels moeten ook huizen wijken voor deze verdozing.

Deze explosie van semi-industrieel ruimtebeslag lijkt op gespannen voet te staan met wat de klimaatdoelstellingen van ons land vragen: minder uitstoot CO2 door (land-)bouw en transport, duurzame energie en vooral aanplant van meer groen, denk aan de 2 miljard bomen van Timmermans.
Deze ontwikkelingen lijken dus haaks op elkaar te staan. Of toch niet?
De snelle bouw van windmolenparken, zonnevelden hebben met deze verdozing gemeen dat ze allemaal economische groei opleveren. Ook ‘van het aardas af‘ en de daarvoor noodzakelijke ombouw van het nationale elektriciteitsnet, is uiteindelijk (met belastingmiddelen) gefinancierde economische groei.

De gebieden met de hoogste doosdichtheid. (Bron: Rapport College van Rijksadviseurs)

Verlies aan geloofwaardigheid

Het beleid om de opwarming van de aarde te beteugelen doet steeds ongeloofwaardiger aan. Als 2.000 (X)XL-complexen nodig zijn om onze impulsieve consumptiehonger te stillen, lijken alle andere goedbedoelde maatregelen niet meer geloofwaardig.
Terwijl het College voor Rijksadviseurs pleit voor clustering van de verdozing, zou hun advies beter kunnen luiden: ons financieel-economisch stelsel moet op de helling.
Dit type groei is niet vol te houden: het Nederlandse landschap wordt respectloos aan beleggers opgeofferd, onze wegen slippen in een ongeëvenaard tempo dicht, en het woon- en leefklimaat verslechtert.
Weer wordt met deze verdozing gekozen voor een laagwaardige economische activiteit waarvan de toegevoegde waarde aan onze economie niet opweegt tegen de enorme schade aan de leefbaarheid.

Rapport College van Rijksadviseurs )pdf)

Waar is de samenhangende visie

Wat ontbreekt is visie en centrale regie. Dat wreekt zich in vrijwel alle kernsectoren: woningbouw, landbouw, natuurbescherming, klimaat, energietransitie en ruimtelijke ordening.
Het verbaast dan ook niet dat er zoveel tegenstrijdige ontwikkelingen plaatsvinden. Wie daar van een afstand naar kijkt, verliest het vertrouwen dat het ons menens is met de gestelde klimaatdoelstellingen.
Groei van de economie (zie ook discussie uitbreiding Schiphol en opening vliegveld Lelystad) lijkt alle goede bedoelingen te overschaduwen.

Zo kan het niet verder.
Er moet een omslag komen in ons aller denken. We moeten op veel terreinen niet meer maar minder, dus niet meer groeien, maar overstappen op een stabiele en circulaire economie, naar een eerlijker verdeling van de welvaart in ons eigen land en mondiaal, naar een ieder dienend geldsysteem en meer waarde gaan hechten aan welzijn dan aan welvaart.

De verdozing van Nederland is symbool geworden van de uitverkoop van dat wat ons het meeste waard zou moeten zijn: de natuur en leefbaarheid van stad en platteland.