Moritzplatz ontdaan van haar hipheid

Hoe twee publiekstrekkers Kreuzberg verlaten.

Het BETAHAUS, thuishaven voor vele creatieve ondernemers, is na 10 jaar bij het Moritzplatz, verhuisd. ©️

Het Moritzplatz in Berlin-Kreuzberg was lang een marginale plek in de stad. Het lag immers op amper 200m van de vermaledijde Berlijnse Muur. De zone langs de Muur behoorde niet tot de meest gewilde plekken om te wonen of te werken.
Dat veranderde toen gedreven jonge initiatiefnemers op die vacante plekken clubs begonnen, een stadstuin of een co-workingplek. Zo ook bij het Moritzplatz. Maar wat kwam, verdween ook weer…
.

De rauwe randjes…
Berlijn was lang een zorgenkindje. Waar veel steden een goed draaiende economie hadden, worstelde Berlijn al decennia met het herstel van de oorlogsschade. De stad zal vol gaten. Oude in onbruik geraakte rangeerterreinen, weggebombardeerde huizen en fabrieken. Na de val van de Berlijnse Muur in 1989 (dit jaar 30 jaar geleden), ontstonden nog meer gaten in het stedelijke gebied. Eigenlijk een 160 km lange slang van ruimte, waarbij vooral het kortere deel dat dwars door de bebouwde omgeving liep, nieuwe kansen bood voor gebieds- en culturele pioniers.
Aan het Moritzplatz veranderde de desolate toestand doordat in hetzelfde jaar 2009 twee initiatieven landden: het Betahaus en de Prinzessinnengarten.

Betahaus
Alles is beta, zo startte in de Prinzessinnenstraße (bij het Moritzplatz) een nieuwe co-workingplek. In een leegstaand pand konden de begane grond en twee verdiepingen ‘tijdelijk’ tegen een zacht prijsje worden verhuurd aan een groep ‘creatieven’.
De oprichters Christoph Fahle en Madeleine von Mohl waren net afgestudeerd en wilden zelf niet in ‘laptop-cafés’ of bedrijfsverzamelgebouwen werken (bron). En zo startten zij in 2009 hun Betahaus. Ofschoon de locatie niet zo voor de hand lag, het lag niet echt in de looproute van de doelgroep, trok Betahaus al snel de aandacht. Het data-abonnement voor internet was kort na de start niet meer toereikend, en ook de aanvankelijk gehuurde vierkante meters waren rap gevuld.
Nieuw aan Betahaus was de community-gedachte. Voorbeelden hadden de initiatiefnemers uit Californië gehaald. Het ging volgens hen niet alleen om een plek om je laptop open te klappen met een dampende cappuccino. Ook ging het hen niet om verhuur van zelfstandige kantoortjes in een bedrijfsverzamelgebouw. Het ging om het samen (in een ruimte) werken, zelfstandig maar niet alleen. Om de kansen die collega-ondernemers voor elkaar bieden met hun kennis en contacten. ‘Concurrenten’ die door samenwerken groter worden. Maar ook het gevoel ergens toe te behoren. Mensen te kennen als je ‘naar je werk’ gaat.
Dat hadden Christoph en Madeleine goed gezien. Hun plek werd al snel opgepikt in de landelijke en internationale media als voorbeeld van het nieuwe werken.
Ondertussen werd Berlijn steeds bekender om zijn ‘creatieven’, jonge zelfstandigen onderweg met hun laptop. Het aantal plekken waar zelfstandige werkers in Berlijn terecht kunnen, groeide snel.

Het nieuwe Betahaus bij Checkpoint Charlie. ©️

Het nieuwe Betahaus
Na 10 jaar moest Betahaus toch weg uit hun pand. Er kwamen ‘ontwikkelingen’. Men moest ruimte maken voor luxe appartementen. Eind vorig jaar maakten zij de overstap en verhuisden naar hun nieuwe locatie in de Rudi-Dutschke-Straße, om de hoek bij Checkpoint Charlie, of wat daar nog van te zien is.
De naam Rudi Dutschke is verbonden met de opstandige zestiger jaren. De marxist Dutschke was een studentenleider. Ofschoon hij voor revolutionaire verandering was, verwierp hij terrorisme als strijdmiddel. Toch was hij een bedreiging voor de heersende orde. Na een oproep in een rechtsradicale krant om Dutschke te stoppen, werd hij door een jonge Berlijnse arbeider in 1968 doodgeschoten. De straat draagt daarom zijn naam.
Het nieuwe Betahaus is echter verre van revolutionair. De verhuizing heeft een andere vorm met zich mee gebracht. Het informele, beetje rommelige van de Prinzessinnenstraße is vervangen door strak meubilair. De lokatie bij Checkpoint Charlie mag gerust een toeristenfuik genoemd worden. Het inlooprestaurant waar je met een kleine consumptie de hele dag kon werken, heeft een wat kille opvolger gekregen. Tussen 12.00 – 14.00 uur zijn laptops niet welkom, dan gaan lunches voor. Op een doordeweekse dag is het rustig. Buiten de verbodsuren zit een persoon achter zijn laptop. Verder twee toeristen die even uitpuffen van de stad.
De nieuwe website is niet meer in het Duits maar in het Engels.
De vraag is hoe het verder gaat. Het is niet zonder risico om zo ver van je succesvolle roots te gaan. Maar de gekozen locatie, Engels als voertaal, de inrichting, het zijn vormveranderingen die Betahaus beroven van haar oorspronkelijkheid.
Laten we hopen dat zij desondanks nog lang zullen bestaan.

Het inmiddels ontruimde Prinzessinnengarten in Kreuzberg. ©️

Prinzessinnengarten
Ook in 2009 startten Robert Shaw en Marco Clausen hun project onder de naam ‘Prinzessinnengarten’. Hier geen doel om een locatie voor creatieve ondernemers op te zetten maar een gemeenschapstuin: ‘Wir wollen den Prinzessinnengarten am Moritzplatz langfristig als ein Gemeingut erhalten‘ (bron).
Het project richtte zich op urban gardening, groente en planten kweken midden in de stad. De gekozen locatie was niet echt schoon. Er was sprake van vervuilde bodem. Daarom moest alles dat gegeten zou worden, in kratten worden gezet. Waar Betahaus zich richtte op een internationaal publiek, wilden Marco en Robert er vooral voor de buurt zijn, of soms breder, voor Berlijn. Met uiteenlopende sociale projecten werden buurtbewoners verleid om uit hun huizen te komen. Bij de start van het project werd de buurt vooral door minder draagkrachtigen bewoond, waarvan veel van allochtone afkomst.
Toen niemand nog over ‘inclusiviteit’ sprak, werkte men in Prinzessinnengarten al aan samenwerking tussen verschillende bevolkingsgroepen. Het ging niet alleen om het werken in en aan het groen. Ook werden cursussen gegeven. Met bouwde zelfs een heuse ‘academie’ onder de naam ‘Die Laube’ (prieel). Daarnaast wilde men met Prinzessinnengarten laten zien dat men ook voor de lange termijn (99 jaar) een betekenisvolle plek kon zijn.
Stilaan werd de tuin door toeristen ontdekt. De laatste jaren zelfs door hen overspoeld. In een gesprek met co-founder Robert vertelde hij Urban Inspiration onlangs dat hij de toeristen moe was: ‘ze maken selfies met onze werkers (mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt), om te laten zien dat ze met ‘echte Berlijnershebben gesproken‘.

Vrijwilligers aan het werk aan de nieuwe Prinzessinnengarten in Neukölln. De locatie is een voormalige begraafplaats.©️

Minder dan 99 jaar
Het doel om 99 jaar aan het Moritzplatz te blijven is niet gehaald. Precies 10 jaar na de start werd de grond aantrekkelijk voor de aanhoudende vraag naar huisvesting. De tuin moest sluiten.
Het werd geen echte sluiting, maar een verhuizing naar Neukölln. Daar op een oude begraafplaats kunnen zij weer helemaal van grond af aan beginnen. Het kerkgenootschap dat eigenaar is, heeft geen eindtermijn genoemd en het lijkt erop dat de nieuwe Prinzessinnengarten nog een lange periode de kans krijgt om te groeien.
De gekozen omgeving is het sociaal zwakke Neukölln. Hier woont de grootste gemeenschap van Turkse afkomst van Europa. Op het sociale vlak is hier nog het een en ander te doen. En dat is precies het doel van de initiatiefnemers: de buurt verder helpen door hun aanwezigheid en inbreng met passende activiteiten.
Met haar ligging naast het populaire voormalige vliegveld Tempelhof, kan het ook nog enige toeristen trekken, nodig voor de exploitatie van het initiatief. Het blijft daarbij zoeken naar een gezonde balans tussen de sociale doelen en het overweldigende toerisme.

Moritzplatz exit
Het Moritzplatz zal vanaf nu een ‘normale ontwikkeling’ doormaken. Daarbij heeft het twee elkaar versterkende initiatieven verloren. Beiden kwamen in 2009 en hielden het er beiden 10 jaar uit.
Het lijkt in de huidige verhoudingen niet mogelijk om bottom-up initiatieven te incorporeren in de nieuwe ontwikkelingen. Alleen verdringing lijkt de enige optie.
Waar Betahaus kiest voor een doorgroei naar een bijna normale commerciële ontwikkeling, kiezen de initiatiefnemers van Prinzessinnengarten voor een nieuwe start.
En zo kiezen beide initiatieven hun eigen route naar een nieuwe toekomst.

Ondertussen ‘normaliseert’ de stad verder. En of dat uiteindelijk een goede ontwikkeling is, zal de tijd uitwijzen.
Berlijn transformeert. Meer hierover in STADTGEIST, het online Berlijn-magazine over historie, cultuur, politiek en stad.