Kreuzberg en de autobahn die er niet kwam

Hoe gestrande vergezichten van mobiliteit de wijk redde.

berlijn-kreuzberg
‚Neue Kreuzberg Zentrum’ aan de Kottbusser Tor in Berlin-Kreuzberg.

Beroemd, maar vooral berucht is de Kottbusser Tor. Een verkeers- en sociaal knooppunt in hartje Kreuzberg. Voor liefhebbers van een levendige mulit-culturele plek, vooral Turks, is ‚Kotti’ zoals de lokatie ook wel wordt genoemd, een bezienswaardigheid. Toch heeft deze omgeving veel te verduren. Eerst zou er een snelweg komen, daarna werd Kottbusser Tor het openbare drugscentrum van Berlijn.

Kreuzberg: multi-culti in optima forma
Nergens is de het aantal immigranten zo hoog als in Kreuzberg en dan vooral rond de Kottbusser Tor. Maar liefst 70% (2014) (heel Kreuzberg 25%) is niet uit Duitsland afkomstig. De U1 die boven de straten van Kreuzberg rijdt, wordt niet voor niets de Orientexpress genoemd.
Sinds de jaren ’90 is de wijk daarnaast het toneel van de jaarlijkse 1 mei-rellen en gekenmerkt door een ongekende heftigheid. Overigens spelen de allochtonen bij deze rellen geen noemenswaardige rol. Als tegenwicht werden door de Bezirksambt (lokaal bestuur) samen met de bewoners 1 mei-feesten opgezet, die de geweldspiraal duidelijk naar beneden hebben bijgesteld. Toch als het donker wordt gaat het feest langzaam over in het traditionele gevecht tussen autonomen, krakers en gewone relschoppers en de politie.
De wijk biedt ook bouwkundig een gemixt beeld: van originele bebouwing, de zogenaamd ‚Gründerzeitbauten’, tot hoog gestapelde flats die als eenzame voorposten van wat een groots herbewouwingsplan van dit deel van Kreuzberg hadden moeten worden.
In de 50-er jaren lag nog een groot deel van Berlijn in puin. Je vraagt je af waar al die miljoenen mensen moeten hebben geleefd. Immers in heel Berlijn waren met 45.000 ton aan bommen maar liefst 500.000 woningen totaal verwoest, 32% van de totale woningvoorraad.

Grootse plannen
Met zoveel mensen die op straat moesten leven, in tenten, in bunkers, bij vrienden, maakte de stad rigoreuze plannen. De oude, vaak beschadigde ‚Gründerzeitbauten’ moesten plaatsmaken voor nieuwe hoogbouw. Zo ontstond aan de noordzijde van de Kottbusser Tor het beeldbepalende hoogbouwcomplex ‚Neue Kreuzberg Zentrum’ (1974). Reden voor de opzet ervan was de voorgenomen aanleg van een brede autoverbinding tussen de nooit aangelegde A102 en A106. Het huidige breed opgezette Oranienplatz moest een verkeersknooppunt worden. Nu is het een knooppunt geworden, maar van de vele demonstraties die in Kreuzberg plaatsvinden.
Nergens in Duitsland zijn de contrasten in bouwvormen zo dicht op elkaar als in dit deel van Kreuzberg, ook wel Luisenstadt of SO36 genoemd. Terwijl bij de bouw begin ’70-er jaren van de ‚Neue Kreuzberg Zentrum’ de slopers de laatste onwillige bewoners hun huizen uit jaagden, werd tegen het begin van de ’80-er jaren een mildere aanpak toegepast. SO36 moest weer nieuw leven worden ingeblazen. De snelweg werd geschrapt. De gemengde functies in de wijk, wonen, werken, horeca en winkels moesten weer terugkomen. Niet sloop en grootschalige nieuwbouw, maar ‚stadsreparatie’ was het nieuwe Leitmotiv.

berlin-kreuzberg
De geliefde ‘Gründerzeitbauten’ aan de Fraenkelufer.

Multi-culti drijft mensen naar Kreuzberg
‘Kreuzberg is anders dan andere Bezirke van Berlijn’, zo vertelde een in Kreuzberg woonachtige architect. Woonachtig in een prestigieus herbestemmingsproject (van oud ziekenhuis naar luxe wooncampus) is hij trots niet in Prenzlauerberg te wonen, ‘waar ze met de neus in de wind lopen’. ‘Hier wonen wij tussen de mensen die het minder hebben dan wij. Het is een vorm van solidariteit.’ Rondkijkend in het wooncomplex blijken ziekenzalen tot huiskamers te zijn verbouwd met ergens aan de rand enkele meubels en verder ruimte. Buiten spelen de kinderen op de groene speelplaatsjes. Omheind, dat wel. ‚Maar’, aldus de architect, ‚de hekken zijn overdag open. Dan mogen ook andere kinderen hier spelen.’
Op amper 200 stappen verwijderd loop je naar Kotti. Het is een andere wereld. We zijn dan ook het Landwehrkanal overgestoken, de grens tussen Kreuzberg61 en Kreuzberg36. Oude postcodes die aangeven hoeveel je in je beurs hebt. Aan de 61-kant zit je duidelijk aan de gefortuneerde zijde van het water. 36 is voor de minder gefortuneerden, dus veel allochtonen, studenten en die die zich van de samenleving willen afkeren en zich verstoppen in kraakpanden die in slechte staat verkeren. Hoe meer je naar het oosten van Kreuzberg gaat, hoe ‚autonomer’ de bevolking wordt.
Na de ‚gentrification’ van Prenzlauerberg, delen van Friedrichshain, is de intocht van nieuwe woningzoekenden naar Kreuzberg op gang gekomen. Direct naar ‚61’ kunnen de meesten zich niet veroorloven. Kreuzberg36 is de springplank geworden om te wonen in het levendige multi-culturele Kreuzberg. Nog even en ‚36’ is niet zo min nog bereikbaar voor haar multi-culturele bewoners als ‚61’. De strijd om betaalbaar wonen is een eeuwige strijd.