Het verborgen oorlogsverleden van Arnhem

NAZI-vliegveld 'Fliergerhorst' en commando-bunker 'Diogenes' verstopt in Veluwse bossen.

Een groenstrook op de Hoge Veluwe verraadt de verwijderde spoorlijn voor NAZI-vliegveld ‘Fliegerhorst’. ©️

WWII herontdekt
Arnhem kent vele bijzondere plekken. Met de ontmanteling van een aantal jarenlang afgesloten militaire terreinen in de bossen rond Arnhem, is nu veel van de Nederlandse oorlogsgeschiedenis te ontdekken en van nabij te ervaren.
Zo hadden de NAZI’s ten noorden van Arnhem hun grootste militaire vliegveld van de Duitse Luftwaffe buiten Duitsland gebouwd, in oppervlakte groter dan het huidige Schiphol. Het complex telde ruim 400 gebouwen, grotendeels als ‘gewone’ boerderijen uitziende bunkers.

Oude spoortunnel voor aanvoerspoor Wolfheze naar vliegveld Luftwaffe bij A12. ©️

Een enorm vliegveld
Het vliegveld Fliegerhorst was door de NAZI’s aangesloten op het landelijke spoornet middels een speciaal aangelegd spoor en aftakkingen van totaal 13 km lengte, dwars over de Veluwe en door Nationaal Park De Hoge Veluwe, dat een deel van het grondgebied moest afstaan voor de bouw van het vliegveld.
Er zijn nog talrijke sporen in het landschap te herkennen zoals delen van de oude spoorlijntracé, restanten van radarinstallaties en een nog in tact zijnde spoortunnel bij de A12.
De grootste nog zichtbare herinnering is het vliegveld zelf. Het vliegveld telde ooit 3 start- en landingsbanen (zie foto). Ze werden in de oorlog zwaar gebombardeerd. Een van de banen, de noordzuidbaan, werd na de oorlog hersteld in weer in gebruik genomen. Enige jaren geleden is de baan zelfs verlengd. Dit deel is echter nog voor bezoekers afgesloten. Alleen tijdens uitzonderlijke rondleidingen en met toestemming van het ministerie van defensie is het terrein te bezoeken.
Een ander opmerkelijk bouwwerk is de bunker Diogenes. Van deze vermoedelijk grootste NAZI-bunker van Nederland werden de toestellen door ‘Blizmädel’ (‘inlichtingenmeisjes’) van de Luftwaffe langs de noordelijke kusten van Europa gedirigeerd.

Het voormalige Fliegerhorst anno 2018. Een onlangs verlengde startbaan is nog operationeel. (Google)

De bunker die niet wilde wijken
De Duitsers hebben delen van het vliegveld zelf ontmanteld. Dakpannen, dakspanten, het was ineens allemaal weer nodig in de Heimat. De bunker was niet mee te nemen. Misschien wel te vernietigen. Met twee zware vliegtuigbommen werd geprobeerd de bunker van binnenuit op te blazen. Het interieur versplinterde. Maar de bunker zelf gaf geen krimp. Het dak is 5 meter dik en ligt ‘los’ op de constructie. Veel van de explosieve kracht ontsnapte toen het dak even loskwam van de muren. Om daarna weer intact terug te zakken. De bunker is van enorme omvang en heeft jarenlang gediend als opslag voor het Gelders Archief.

Commando-bunker ‘Diogenes van de Luftwaffe. ©️

Herbestemmen van ‘dadererfgoed’
Wordt herbestemmen ingewikkelder als het erfgoed van de toenmalige vijand is? Voor sommigen wel. Zij spreken ook wel van ‘dader erfgoed’. De Nederlandse defensie kon er niet mee zitten. Al snel na afloop van de oorlog, namen zij de resterende panden, meer dan 200, van de Duitsers in bezit en brachten daar ondermeer de Luchtmobiele Brigade onder. Later zouden vele tientallen panden zelfs onder monumentenzorg vallen.

Performance (2013) van ArtEZ-studenten in de vroegere huisvesting van de ‘Blitzmädel’. ©️

Erfgoedspecialisten keken enkele jaren geleden tijdens een speciale conferentie al naar een mogelijke nieuwe bestemming. Het zal niet verbazen dat ze waarschuwen voor ‘disneyficatie’, dat er geen soort betonnen speelpark van wordt gemaakt. Informatie moet volgens hen centraal staan. Dan denk je al snel aan een museum. En dat zal dan toch zeker over WOII moeten gaan. Sommigen vragen zich daarbij af of er al niet genoeg oorlogsmusea zijn. De poging voor een nieuwe oorlogsmuseum op het VASIM-terrein in Nijmegen zijn gestrand wegens gebrekkige financiering en onenigheid. Een andere deskundige op de conferentie vond dat er ‘niets spannends is gebeurd’ in de bunker. ‘Het verhaal achter de bunker is voor de meeste Nederlanders onbekend en je moet er veel vanaf weten om het te snappen.’

Mensen die het verhaal achter deze plek kennen, zien dat anders. Een van de absolute kenners rondom Arnhem is gids en kunstenaar Hans Jungerius. Wie op zijn rondleidingen onder de naam ‘Verborgen Landschappen‘ meegaat, is zich snel bewust hoe belangrijk deze bunker en dit vliegveld zijn geweest.

De ‘Blizmädel’ aan het werk in de Diogenes-bunker. ©️

Herontwikkeling naar ‘culturele enclave’
Momenteel wordt het voormalige militaire kamp Koningsweg Noord voor civiel gebruik vrijgegeven en herontwikkeld tot culturele woonenclave ‘Buitenplaats Koningsweg‘. Dat is een langlopend proces waarbij langs de lijnen van de geschiedenis van de plek en betrokkenheid van de huidige tijdelijke bewoners langzaam invulling wordt gegeven aan een permanente bewoning aan de rand van het Veluwemassief.

De ‘Blitzbar’, nu ‘Garage Royal’ als horecagelegenheid op het voormalige Fliergerhorst, nu ‘Buitenplaats Koningsweg’ ©️

Rondleidingen
Af en toe vinden er speciale rondleidingen plaats over de terrein van de voormalige ‘Fliergerhorst’.
Kunstenaar en ‘ontdekkingsreiziger’ Hans Jungerius is absolute kenner van de geschiedenis van deze historische plek. Hij woont ook op het terrein en kent het als zijn broekzak.
Zijn rondleidingen zijn te vinden onder ‘Verborgen Landschappen‘.

Deze content wordt beschermd door COPYSCAPE.