Gaat Berlijn particuliere woningen onteigenen?

De verharde strijd tussen de Berlijnse senaat en de markt

Het Berlijnse Strausberger Platz, monumentale poort tot de Karl Marx Allee. Woningbouw in ‘Zuckerbäckerstill’. ©️

Er is geen grote Europese stad die er geen last van heeft: een golf van rendementzoekend kapitaal dat het vastgoed heeft uitgekozen om als enige nog renderende investeringsgoed de prijzen en daarmee de huurders op te jagen.
Waar eerst alleen de voordelen werden gezien, de opgeknapte huizen, manifesteert zich nu de schaduwzijde: het wegdrukken van bewoners met een laag inkomen.
De Berlijnse senaat en bedreigde huurders gaan nu in de vierde versnelling om de strijd op te voeren: desnoods woningen onteigenen.

Hard tegen hard

In eerdere artikelen op deze website schreven wij al over de schrijnende situatie op de Berlijnse woningmarkt. In onze samen met Berlijn op Maat uitgebrachte magazine STADTGEIST, gingen we in het artikel over ‘Vastgoedhaaien’ hier al uitgebreid op in.
Nu komt de strijd van het stadsbestuur in een nieuwe fase, via uitoefening van het zogenaamde ‘Vorkaufsrecht’, maar huurders eisen onteigening van de private woningbedrijven.

‘Vorkaufsrecht

Het ‘Vorkaufsrecht’, vrij vertaald als voorkeurskoop, is onderdeel van het Duitse ‘Baugesetz’. Hiermee kan een stad (hier bedoeld als gemeente), in Berlijn een Bezirk, een gesloten koopovereenkomst tussen koper en verkoper als het ware overnemen, zij het niet op vrijwillige basis. Daarbij moet de gemeente de gelijke voorwaarden accepteren als in het overgenomen koopcontract. Daarbij kan de stad wel een aangepaste koopprijs afdwingen, een prijs die marktconform moet worden geacht.
Dit recht van de stad wordt toegepast in specifieke wijken waarbij het doel is om de bestaande bevolkingssamenstelling te behouden. Niet alleen het voorkomen van verdringing van huurders is het doel. Met het veranderen van de bevolkingssamenstelling veranderen ook de noodzakelijke gemeenschappelijke voorzieningen. Ze verdwijnen in de ene wijk, maar moeten in een andere wijk weer worden opgebouwd. Dat, zo de Berlijnse senaat in haar beargumentering, is ongewenst en een niet efficiënte omgang met gemeenschapsmiddelen.

Stad past Vorkaufsrecht toe

Onlangs nog werd dit recht toegepast en met aanzienlijke omvang. Zo werden in de wijk Wedding 125 woningen onder de ogen van een grote internationale investeerder weggekaapt. De woningen worden ondergebracht bij een van de woningbouwcorporaties die eigendom van de stad Berlijn zijn. In het door armoede geplaagde en 310.000 inwoners tellende Bezirk Neukölln, zag de stad kans om 140 woningen onder beheer van de ‘eigen’ woningbouwcorporatie te brengen.
Niet elke woning kan via dit recht in corporatie-handen overgaan. Het pand moet in een speciaal daartoe aangewezen ‘Milieuschutzgebiet’ staan. De term heeft niets met milieu te maken, maar verbiedt in voor gentrificering vatbare wijken dat woningbestanden door de eigenaar functioneel worden aangepast, lees verbeterd. Dus waar bijvoorbeeld geen lift is, mag ook geen lift komen. Ligt er geen parket, dan blijft dat zo (houten vloeren zijn zeer geliefd in Berlijn en dus prijsverhogend). Een tweede toilet, als er nu één is, blijft het er één. Zo wil men voorkomen dat woningen luxer worden en de huren dienovereenkomstig stijgen. (bron)

Nieuwe bewoners genieten op een van de vele ‘hippe cafés’ van de zon in Neukölln. ©️

Privaat eigendom aan de Karl-Marx-Allee

Ondertussen wordt de strijd om behoud van betaalbare woningen op talrijke plekken in Berlijn gevoerd. Zo ook aan de Karl-Marx-Allee in Friedrichshain. Deze statige laan van ruim 2 kilometer lengte wekt bij de bezoeker de indruk dat hij in Moskou is verdwaald. De in Sovjet-stijl, in Duits aangeduid met ‘Zuckerbäckerstill’, opgetrokken straat werd in de ’50-er jaren van de vorige eeuw gebouwd. Het zou de eerste socialistische hoofdstraat moeten worden en indruk op de wereld maken. De naam was aanvankelijk dan ook Stalin Allee.
De groteske architectuur moest de arbeiders zowel intimideren als blij maken. Beide lukten niet echt. Op 17 juni 1953 brak uitgerekend in deze ‘socialistische straat’ een volksopstand uit. Het Russische Rode Leger moest met 600 tanks de opstandige, niet geïntimideerde noch gelukkige arbeiders, tot inkeer brengen. De opstand werd bloedig neergeslagen.

„Jeder Missbrauch wirtschaftlicher Macht ist widerrechtlich.“
Verfassung von Berlin, Artikel 24

Deze straat van het socialisme kon niet verhinderen dat de markt er flink huis zou gaan houden. De vaak oudere bewoners, die daar ook al in DDR-tijden woonden, werden geconfronteerd met gladde jongens met onberispelijk kapsel en kreukvrij maatpak. Een van de jonge investeerders beloofde op zijn website de woningen tot aantrekkelijke investering te maken. Zonder haar bewoners uiteraard. Het verzet van de bewoners in het licht van de dreigende verdrijving groeide.
Het proces van opkopen liep pas goed in de gaten toen het particulier woningbedrijf ‘Deutsche Wohnen‘ zich aandiende. Het bedrijf wordt gerekend tot een van de grootste particuliere woonbedrijven van Duitsland en heeft ruim 160.000 woningen in de verhuur. Rendement is voor hen een hoger doel dan betaalbaar woongenot voor hun huurders.

De senaat ging zich er mee bemoeien en stelde onlangs voor dat de huurders met steun van een lening de woningen zelf zouden kopen, om te voorkomen dat het in handen van ‘Deutsche Wohnen’ zou vallen.
Dat viel verkeerd bij de bewoners. Weliswaar behoorde een deel van de oudere bewoners tot de DDR-elite, maar rijk zijn zij er niet van geworden. Zij willen niet lenen omdat zij zelf waarschijnlijk toch veel eigen geld moeten inleggen. En kopen voor mensen op leeftijd, is ook geen optie. Kopen door de bewoners kan, als de woning maar direct wordt overgenomen door een stadseigen woningcorporatie.
Een actiecomité van bewoners eisen nu onteigening van het woningbezit van Deutsche Wohnen. Veel van de 160.000 bij DW in bezit zijnde woningen waren van oorsprong van woningcorporaties die in handen waren van de stad. Daarom zeggen de bewoners: ‘Geef onze woningen terug‘. Ze stellen terecht dat door dit proces steeds meer mensen verarmen (door de hogere huren) of soms na 30 jaar hun huis moeten verlaten.
De bond van particuliere woonbedrijven verzet zich heftig: ‘Het is populistische stemmingmakerij. Onteigening is juridisch en financieel onhaalbaar.
Maar de vereniging van Berlijnse huurders gaat strijd niet uit de weg: ‘De huurders pikken dit niet langer. Als de politiek niet handelt, zal het zeker tot sociale onrust komen.’

Zal de laan van Karl Marx opnieuw als strijdtoneel dienen tussen arbeiders en kapitaal?

Wilt u meer lezen over Berlijnse stadszaken, cultuur, politiek en historie, download dan onze kosteloze eerste editie van het magazine STADTGEIST (direct in uw mailbox na invullen van uw e-mailadres).
Download HIER uw magazine (pdf).