ENCI: terug naar de natuur

De natuur die ooit voor industrie moest wijken maakt een nieuwe start

[newsletter_lock]

Weinig huizen zijn in Nederland gebouwd zonder het cement van ENCI in Maastricht. Of het moeten huizen zijn van vóór 1928, toen het bedrijf zijn graafwerk naar mergel begon. Na een kleine eeuw is het doek voor ENCI gevallen. Afgelopen maand (juni 2020) sloot het bedrijf met zijn overgebleven 50 medewerkers de poorten. 135 ha afgegraven natuur verder, mag de natuur de draad weer oppakken. Het terrein is overgedragen aan Natuurmonumenten. Het is de start van een nieuwe toekomst van de mergelgroeve.

Het ENCI-terrein teruggeven aan de natuur ©️

Grotere kaart bekijken
ENCI-terrein op Google

Exploitatieconcessies

1948: 90ha, 60 jaar
1961: 31ha, tot 1991
1976: 433ha, Plateau van Margraten: afgewezen
1988: 216ha
2003: einde nieuwe concessies, verzoek afgraven tot -35m NAP afgewezen

Bron: Wikipedia


En langzaam verdween de berg

De jaren 1920 waren geen jaren van een sterk natuur- en milieubewustzijn. Een bedrijf dat massaal bomen kapte op een fraaie Limburgse berg, om het vervolgens decennia lang af te knabbelen, stuitte toen niet op bezwaren. Werk was werk. In 1925 kreeg het Belgische cementbedrijf Cimenteries et Briqueteries Réunies La Bonne Espérance (CBR) de vergunning van de gemeente Maastricht voor het bouwen van de cementfabriek.

Er volgen decennia waarbij steeds nieuwe concessies worden aangevraagd en verleend (zie inzetje links).
Het tij van het toekennen van concessies keert in 1989. De provincie wijst de al in 1976 door ENCI aangevraagde concessie af om 433 ha van het Plateau van Margraten af te graven. Het gebied is dan in gebruik als landbouwgebied en ligt op een hoogte van 140m boven NAP.

Als het doek valt

Het was voor niemand een verrassing dat deze zomer (2020) het doek voor ENCI dan toch eindelijk valt. Decennia lang hebben milieu-organisaties en buurtbewoners zich verzet tegen het steeds verder afgraven van het heuvelachtige en beboste natuurgebied.

Nog in 2007 verzamelden actievoerders 5.000 handtekeningen voor sluiting van de lokatie. ENCI-medewerkers zagen hun toekomst bedreigd en wisten uiteindelijk 13.000 handtekeningen op papier te krijgen.

In 2009 werd voor de laatste keer een winningsconsessie verleend. Die consessie was onderdeel van een ‘Plan van Transformatie‘ dat de overgang schetst naar een teruggave van het terrein aan een meer natuurlijk gebruik. Het plan gaf ENCI nog de ruimte voor het afgraven van 7,9 miljoen m3 mergel. Als de hoeveelheid mergel gewonnen is, moet ENCI haar activiteiten staken, of de einddatum nu wel of niet bereikt is. Andersom, als op de afgesproken einddatum van 1 juli 2018 de hoeveelheid nog niet geheel is gewonnen, moet er overleg komen over de feitelijke eindtermijn. Dan geldt er nog een extra termijn 1 juli 2019. Tijdens deze periode mag er nog worden afgegraven, mits die precies daar plaatsvinden die in het Plan van Transformatie is voorgeschreven. Daarmee wordt voorgesorteerd op de overgang naar een natuurgebied.

Verder lezen >>>

Polder in Limburg

In de loop van 2009 is na een moeizaam proces het afgesproken transitieplan gereed.
In november schrijft een van de bij het denkproces betrokkenen:
Het Plan van Transformatie is nu zo’n beetje klaar. De overeenkomst, het dokument dat iedereen zal ondertekenen, gaat de laatste ronde in.
Tijdens die laatste ronde doemen er natuurlijk hindernissen op.
Blijkt ineens dat Enci niet in staat is om een bankgarantie af te geven, iets wat bij zo’n project gebruikelijk is. Het concern heeft alles wat los en vast zit al in onderpand bij de banken afgegeven. 
Een reus op lemen voeten dus, die ook nog eens vergeet bijtijds open kaart te spelen. En dát vindt ik misschien nog wel het lastigst, dat Enci steeds opnieuw maar moelijk in kan zien dat vroegtijdig met iedereen open kaart spelen het proces juist vérder helpt.
” (bron).

Het zoeken naar een nieuwe toekomst is een gezamenlijke inspanning van betrokken partijen met zeer uiteenlopende visies en doelen. De provincie Limburg, de Gemeente Maastricht, de Vereniging tot Behoud van Natuurmonumenten, de Stichting St. Pieter Adembenemend en ENCI vormden samen een weinig homogeen gezelschap, waarvan elk van hen aanzienlijke van elkaar verschillende materiële en immateriële belangen vertegenwoordigt. Uiteindelijk realiseert elke partij zich dat een nieuwe toekomst mogelijk is als alle partijen verder kunnen met een bevredigende uitkomst. En die uitkomst wordt ook bereikt.

Hernieuwde natuur

Het verdwijnen van de mergelwinning en daarmee de cementindustrie moet de weg vrij maken voor een nieuwe invulling van het terrein. Het gebied is ten opzichte van de oorspronkelijke situatie onherkenbaar beschadigd, maar vernietigd is wellicht een betere term.
De groene met dicht bos bedekte heuvels zijn veranderd in diepe gapende gaten. De zijkanten van wat een kraterwand lijkt, tonen open gaten, van afgesneden onderaardse grotten.

Bijzonder is dat aan de laatst toegekende concessie in 2010, de voorwaarde wordt gekoppeld dat afgraven nog mag, maar zodanig dat het toekomstige gewenste en in het transitieplan vastgelegde reliëf wordt gerealiseerd. De afspraken worden vastgelegd in het zogenaamde Eindafwerkingsplan.
Daarmee krijgt het gebied haar vorm die voor de herinvulling van het terrein van belang was. Zo werd afgraven ook een voorbereidende bouwactiviteit.

Lees verder onder foto’s >>

Een van de twee horecalocaties op het terrein. ©️
De gelaagdheid van de bodem is goed van dichtbij te zien ©️

Een deel van het volgelopen dal ©️
De hoofdingang van het bedrijf.©️
Uw gids Paul de Bruijn

Rondleiding

Urban Inspiration verzorgt al sinds 2010 rondleidingen in Berlijn voor stadsprofessionals.
Ook belangstelling? Hier vindt u meer informatie over onze mogelijkheden.



Download hier het transformatieplan (pdf)

NIEUW!
Urban Forum

U kunt uw reactie achterlaten onder dit artikel, maar ook gebruikmaken van ons nieuwe forum. Even aanmelden en u kunt direct uw visie of ideeën delen.

Naar het Forum

Het onverenigbare verenigen

De transformatie van een verwoest industrieel landschap naar een aantrekkelijk gebied voor natuur en recreatie is geen eenvoudige. Het feit dat partijen met zulke uiteenlopende visies en belangen tot een dergelijk complex proces en uitkomst zijn gekomen mag toch een wonder worden genoemd.

Het vertrekpunt van de voorgenomen veranderingen wordt gevormd door het zogenaamde basispakket. Hierin staan ‘harde afspraken’ om te komen tot een grondslag voor alle toekomstige veranderingen.

Het basispakket omvat ondermeer de volgende elementen:

  • 60 hectare natuurlijke biotopen die direct aansluiten bij de voor het Europees beschermd Natura2000-gebied Sint Pietersberg & Jekerdal
  • Een van overmatige bosopslag vrijgemaakte Oehoevallei;
  • De met spontane opslag en aanplant dicht gegroeide groeverand wordt sterk uitgedund;
  • De met spontane opslag en aanplant dicht gegroeide groeverand wordt sterk uitgedund;
  • Een centrale waterplas.

Ruimte voor kalkgrasland

Het transformatieplan zet stevig in op het bevorderen van kalkgrasland, een in Nederland nog weinig voorkomend landschap. Het is een lage vorm van begroeiing, zeer soortenrijk en gedijend op droge kalkrijke bodem. Het is hierom dat ENCI een deel van het plateau aflopend moet opleverend, teneinde ervoor te zorgen dat het regenwater niet op de bodem blijft liggen, maar wegstroomt en zo een droge habitat kan ontstaan. (Wikipedia)

Bos niet gewenst

Waar op veel plekken natuurherstel gelijk wordt gesteld aan het terugbrengen van bos, willen partijen in de ENCI-groeve weinig weten van bos. In het transitieplan stellen zij: ‘De groeve biedt grote kansen voor meer kwetsbare en zeldzame kruidenrijke en grazige vegetaties als kalkgraslanden en heischrale graslanden. Bos beperkt die kansen en nivelleert het gewenste extreme klimaat in de groeve.. Daarentegen ontstaat er doorgaans pionierbos dat een zeer geringe ecologische waarde heeft.

Op grond van de Boswet moet er toch nog 7,5 ha aan bos worden aangeplant. Daarbij worden 5 ha bos voorzien in de groeve en wordt voor 2,5 ha een lokatie buiten de groeve gezocht. Als zo’n externe lokatie niet gevonden wordt, zal ook die 2,5 ha in de groeve moeten worden gerealiseerd.

Zonering

Het gebied meet maar liefst 165 ha. Bij de herinrichting van het terrein staat natuurontwikkeling centraal. Vanwege de grote omvang van het gebied ziet men daarnaast ook mogelijkheden voor natuurgerelateerde recreatie.

Verder lezen >>>

Centraal, letterlijk ook in ruimtelijk opzicht, staat de natuurbeleving, met de nadruk op beleving. Zo denkt men aan touwbruggen, trappen, een uitkijkplatform en sportieve paden zodat de natuur actief beleefd kan worden.

Aan de westwand wordt een zwemplas voorzien waarvan het water komt vanuit de groevewand. Het wordt de plek voor diverse outdoor-activiteiten.

Stabiliteit groevewanden

Met in de toekomst voorziene toestroom van gebruikers van de groeve, is het van belang dat de soms tientallen meters hoge mergelwanden stabiel zijn, en blijven. Achter de groeve ligt aan de westzijde het Jekerdal met daar doorheen het gelijknamige riviertje. De vraag diende zich dan ook aan of de westwand wel zo stabiel was zodat het achterliggende Jekerdal haar huidige landschapsbeeld zal behouden.
Met concludeerde: “Vooralsnog is de inschatting dat dit risico binnen menselijke tijdschalen (eeuwen) niet zal optreden, maar alleen binnen geologische tijdsschalen (meer dan 1000 jaar).”

De groeve staat bekend om haar Maastichter Krijt. Vanwege de aanwezigheid van veel fossielen is het een interessant gebied voor geologen. Het plan is dan ook om dit deel van de groeve open te stellen voor (amateur-) paleontologen en jonge fossielenzoekers.

Parel aan de rand

De oostrand van de groeve wordt gevormd door 2 lange stroken land, op 35 m NAP en 50 m NAP. Beide stroken bieden een goed uitzicht over de hele groeve. In het transitieplan wordt dit deel de overgangszone genoemd. Het betreft de overgang van het ENCI-bedrijfsterrein en de te ontwikkelen groeve.
De ligging in het gebied maakt dat beide stroken als de parels van het toekomstige gebied worden beschouwd. Er mag gebouwd worden, maar de invulling moet passend zijn en er gelden beperkingen ten aanzien van het te realiseren bouwvolume. Het transitieplan waarschuwt dat ‘stedenbouwkundige beeld- en kwaliteitseisen strak worden geformuleerd en op basis van dit plan zullen zij consequent worden bewaakt en toegepast.

De plannen zien er vooralsnog zo uit:

Bedrijfsterrein blijft

Naast alle voorgenomen ontwikkelingen voor het terugbrengen van natuur in de groeve, is er ook nog een 33 ha groot bedrijfsterrein met industriële installaties en kantoorgebouwen van ENCI. Het bedrijf mag op huidige locatie cement blijven produceren alsmede daaraan verbonden handels, logistieke & distributieve functies. Ook de laboratorium- en kantoorfaciliteiten zullen in dienst blijven van de cementproductie. Daarvoor heeft zij zelf nog 11 van de 33 ha nodig. De rest wordt aan de markt aangeboden.

ENCI wil een deel van de gebouwen verder ontwikkelen als kennisgestuurde industrie en -diensten.

Het hele project is een staaltje Nederlandse polderkunst en zal over een decennium haar eerste tastbare resultaten laten zien.

Meer over de ontwikkelingen op de website van de ontwikkelingsmaatschappij ENCI-terrein.

NIEUW!
Urban Forum

U kunt uw reactie achterlaten onder dit artikel, maar ook gebruikmaken van ons nieuwe forum. Even aanmelden en u kunt direct uw visie of ideeën delen.

Naar het Forum

Bedrag € -
[/newsletter_lock]