Duurzaamheid, hoe haalbaar zijn de intenties?

De energietransitie zal de samenleving voor onverwachte problemen stellen

Komen we duurzaam de winter door? ©️

Weinigen twijfelen nog aan de noodzaak om het beslag dat de mens op de aarde legt (‘footprint’) drastisch te verminderen. ‘Parijs’, transitietafels- en akkoorden geven de richting aan waarin onze dorpen en steden zich moeten ontwikkelen. Ondertussen zijn er naast klimaatsceptici ook uitvoeringsceptici bijgekomen. De haalbaarheid van al die plannen wordt sterk betwijfeld: een te hoog tempo, te weinig geld bij de eindgebruikers en forse technische beperkingen.

Van steenkool en olie naar aardgas
De jongere generaties kunnen zich er geen voorstelling van maken. Hoe ging Nederland in de ’60-er jaren zo snel en ‘geruisloos’ over op aardgas? En wie betaalde toen de rekening? Uit gesprekken met mensen die deze kolen-naar-gas transitie hebben meegemaakt, blijkt dat niemand zich kan herinneren dat burgers kosten moesten maken. De geisers werden ter plaatse kosteloos van nieuwe branders voorzien. De fornuizen, die vaak op stadsgas werkten, werden door de gemeente opgehaald en in een centrale werkplaats omgebouwd en later weer netjes thuisbezorgd. Ook kosteloos. En omdat ‘mevrouw’ moest blijven koken werd tijdelijk een vervangend gastoestel geplaatst. U begrijpt, geen wanklank. In 10 jaar tijd was 75% van de huishoudens over op het nieuwe aardgas. De rest is geschiedenis.

De wereld na ‘Parijs’
Niet iedereen is overtuigd van de gevolgen van menselijk handelen op de klimaatverandering. Maar is dat belangrijk? Eigenlijk niet. Immers er zijn zoveel andere redenen om in te zien dat het beslag van de mens op de aarde alle perken te buiten gaat. En de wereldbevolking groeit nog steeds.
Nederland zet, vooralsnog verbaal, in op de ‘energietransitie’. Aan zogenaamde ‘klimaattafels‘ zijn de grote lijnen uitgezet voor die overgang van gas naar ‘wat anders’. Want we spreken van ‘van aardgas los’, maar wat komt er voor in de plaats?
Dat blijkt nog wel een ‘dingetje’ te worden. Immers het antwoord op die vraag is vol vaagheden, tegenstrijdigheden en reden voor stijgende sociale onzekerheid.
De vaagheid zit hem in het feit dat we geen één alles omvattende vervanger van ons aardgas kunnen benoemen. Afhankelijk van wie je het vraagt volgt een keur aan opties: meer elektrisch, zonne-energie, windenergie, warmtewisselaars, isoleren en zo nog wat opties. Geen van deze opties is dusdanig ontwikkeld dat we hierin snel een stabiele en betaalbaar alternatief zullen vinden. Over de wijze waarop, de middelen waarmee en het tempo waarin de transitie moet plaatsvinden heerst onduidelijkheid en verwarring. Zo wil UNETO-VNI na 2020 liefst geen gewone gasketels voor CV meer leveren, maar alleen installaties in combinatie met hybride warmtepomp. In 2030 mogen er geen auto’s op brandstof meer worden verkocht. En na 2030 zou er ook geen aardgas meer uit de Groningse bodem mogen komen.

Financiële vulkaan
Dit keer zal de overheid niet aan de deur komen om de CV voor eigen rekening om te bouwen, zoals in de ’60-er jaren. De ombouw is een zaak van de burger zelf. Zowel de aanschaf van de hybride installatie als de noodzakelijke forse isolatiemaatregelen zullen voor rekening komen van de bewoner. Installatie en de hoogste graad van isolatie zal in de tienduizenden euro’s lopen voor de nu matig geïsoleerde huizen. Huurders hoeven er ook niet op te rekenen dat hun verhuurder het allemaal voor zijn rekening zal nemen. Inmiddels zijn veel huurwoningen verkocht aan particuliere investeerders met hoofdkantoren in zonnige oorden. Die zullen niet zitten te wachten op het voor eigen rekening ombouwen van CV-installaties of het isoleren van hun panden. Dat kost hen het rendement. Woningbouwverenigingen zijn de laatste jaren aangeslagen op de ‘verhuurdersheffing’. Dit kost hen jaarlijks €2 miljard! Geld dat ze nu niet hebben voor de energietransitie. Velen van hen zullen de kapitaalmarkt op moeten om rentedragend geld voor de transitie te lenen. Het gevolg laat zich raden: de huurders zullen moeten gaan betalen in de vorm van huurverhoging.
Met het gegeven dat het reële inkomen van de lagere en middeninkomens in de gehele westerse wereld al twee decennia niet is gestegen, ligt hier een financiële ramp te wachten en een sluimerend sociaal conflict tussen overheid en burgers.

En technisch?
Achter gesloten deur wordt erkend dat de techniek, welke dan ook, nog (lang) niet zover is om Nederland van het aardgas af te koppelen. Voor de overgangsperiode, van hoe lang weet niemand, zal aangepast gas in onze leidingen gaan. Ook hiervoor zullen veel toestellen, zij het beperkt, moeten worden aangepast.
En hoe zit het dan met elektriciteit? Kunnen we daarmee niet verwarmen? Denk eens in. Nu staan er gemiddeld 2 auto’s in de straat aan een laadpaal. Die ‘tanken’ uit het bestaande elektriciteitsnet. Vaak staan er nu ook overdag auto’s. Het beslag op de capaciteit van het netwerk is daarmee beperkt en gespreid. Maar wat als alle auto’s in de straat ‘s avonds na thuiskomst aan de laadpaal moeten? Hoe ziet zo’n straat er dan uit met honderden laadpalen, stekkers en snoeren? En kan het netwerk zoveel auto’s gelijktijdig aan? Het antwoord is NEE. Daarvoor moet ook ons elektriciteitsnetwerk op de schop. En dat terwijl de vraag naar elektriciteit explodeert en de productie van energie met de komst van (decentraal opgewekte) zonne- en windenergie instabieler wordt. Formeel wordt dat laatste ontkend. Maar insiders bij het Arnhemse TenneT (die alle elektriciteitsleveringen in Nederland stuurt en bewaakt) bevestigen de toenemende inspanningen om het netwerk stabiel te houden.
En dan vragen de huizen ook nog eens meer elektriciteit. Want, tenzij alle huizen 100% zijn geïsoleerd (voorlopig een illusie), op een strenge winterdag kunnen hybride installaties de vraag naar warmte niet aan. Daarvoor is de afgegeven watertemperatuur te laag. Dan wordt er elektrisch bijverwarmd, zo is de simpele oplossing. Met gedurende de avonden 100 ladende auto’s in de straat, gaat dat dus niet lukken. Sommige installateurs stellen overigens dat huizen daarvoor op 380v over moeten stappen (nu 220v). Wie gaat die krachtstroom-aansluiting betalen? En die warmtewisselaars maken nogal wat geluid. Deze moeten dus aan de buitenkant van de woningen worden geplaatst. Maar de eerste burenconflicten zijn er al: ik heb last van jouw warmtewisselaar. Wat zal het worden als bij alle huizen zo’n warmtewisselaar aan de muur hangt?
En dan spreken we nog niet van de veel te weinig beschikbare technisch specialisten die het allemaal moeten gaan doen. Want zoveel is duidelijk, deze transitie is geen klusje voor dummies.

Infrastructuur benut
De Engelsen lijken het anders aan te pakken. Zij willen de totale infrastructuur van gasleidingen niet afschrijven en het electriciteitsnet tegen extreme kosten upgraden.
Daarom willen de Engelsen aardgas vervangen door waterstof. Daarmee willen zij de honderden miljarden kostende bestaande infrastructuur voor de energietransitie inzetten. Zij zien geen alternatief voor het stillen van de enorme energiehonger van huishoudens en industrie. Alleen al voor verwarming gebruikt het Verenigd Koninkrijk 540TWh. Bovendien zijn de verschillen tussen energie-verbruik in de zomer en winter onoverbrugbaar met zon en wind. Als een te sterk beroep op elektriciteit moet worden gedaan, zo menen de Engelse experts, moeten alle straten in Engeland open voor de aanleg van een netwerk met een veel grotere capaciteit. De Engelsen zien nog andere voordelen. Zo kan waterstof voor langere tijd worden opgeslagen. Iets dat met zon en wind vooralsnog op grote schaal amper mogelijk is.

Project H21
In het noorden van Engeland wordt een grootschalig project uitgerold onder de naam ‘H21’.
Dit project behelst de transformatie van grote steden van aardgas naar waterstof. Het gaat dan ondermeer om de steden Newcastle, Teeside, York, Hull, Leeds, Bradford, Manchester en Liverpool. Deze enorme regio heeft de juiste mix van particuliere en industriële gebruikers. Het project is een initiatief van ‘Northern Networks’ en ‘Cadent’. Daarbij levert de Noorse ‘Equinor’ de waterstof, het opvangen en de opslag van de vrijkomende Co2. Met dat laatste hebben de Noren al 20 jaar ervaring opgedaan. Bovendien is de centraal ontstane Co2 makkelijk op te vangen. Dat kan niet als dat bij elke schoorsteen in Engeland moet worden gedaan.
De Noren hebben in alle stilte een groot netwerk met Europa aangelegd voor de levering. Zij hebben dus tijdig ingezien dat hun olievoorraden niet voor de eeuwigheid verkoopbaar zouden zijn. Bijkomend voordeel is dat met Noorwegen als energieleverancier er geen afhankelijkheid meer is van het conflictrijke Midden-Oosten of Rusland, waarmee de spanningen zijn opgelopen.
De huidige wereldproductie van waterstof bedraagt 2.300 Twh per jaar. De jaarlijkse behoefte van het noorden van Engeland is amper 85 Twh, 3,5% van de huidige mondiale productie. Daarnaast verwachten de Engelsen een verwaarloosbaar effect op de energierekening van de gebruikers. De Co2-footprint wordt extreem laag (14,47 gram/kWh) genoemd.
De aanleg zal 7 jaar in beslag nemen en de werkzaamheden vinden alleen in de zomer plaats om de noodzakelijke gasonderbrekingen geen overlast te laten bezorgen door gebruikers in de kou te zetten. Optimistische schattingen zien werkgelegenheid voor zeker 10.000 mensen, vaste banen. Na realisatie is dit deel van Engeland de eerste ter wereld die waterstof op zo’n grote schaal toepast. Men verwacht ook veel kennis te kunnen gaan verkopen.
Uiteindelijk, zo is de verwachting, zullen ook elektriciteitscentrales op waterstof kunnen overschakelen. Of vrachtwagens onderweg waterstof kunnen tanken.
Engeland, het land van Brexit, wordt misschien wel Europees (of wereldwijd) koploper in een haalbare en betaalbare energietransitie en komt er onder de zeespiegel weer een nauwe samenwerking voor de energievoorziening van Europa.

Klein haperpuntje: de Engelse regering moet nog de nodige budgetten vrijmaken.

Denkt u al over overgaan op houtstook? Lees hier het artikel over stoken op hout.