Dromen over de Randstad

Over de Randstad als eeuwige belofte.

Uitzicht over het Amsterdamse IJ (Foto: Rogier Scholten).

Met jaloerse blikken kijken steden in de Randstad naar steden als Hamburg, een ‘stadstaat’. Ook Eindhoven’s burgemeester Van Gijzel liet zich in een uitzending van Tegenlicht enthousiast uit over de gedachte eens deel uit te willen maken van stadstaat Randstad of beter, een eigen stadstaat te zijn.
Hoe reëel zijn deze gedachten, als de Randstad in de afgelopen eeuwen er nog niet in is geslaagd echt samen een economische, laat staan bestuurlijke of culturele, eenheid te vormen?

De Randstad en de wereld
In de betogen van onder meer Zef Hemel en Jaap Modder worden schaalvoordelen van een stadstaat van een combinatie van bijvoorbeeld steden als Amsterdam, Rotterdam en Den Haag genoemd als belangrijke factor om op wereldschaal economisch mee te kunnen komen. Daarbij wordt uitbreiding van Amsterdam tot 2 miljoen inwoners een geschikte schaalgrootte genoemd. Nu mag Amsterdam momenteel erg in trek zijn als woon- en werkstad, die aanwas zal er niet voor zorgen dat de stad groeit van de huidige 800.000 naar de gewenste 2 miljoen inwoners. Annexatie van de omliggende gemeenten zal de enige weg zijn.
Pleitbezorgers van de stadstaat, of een andere bundeling van Randstedelijke krachten, zien in dit vergezicht geen of een beperkte rol weggelegd voor wat vleiend ‘de periferie’ genoemd wordt, zeg maar de rest van het land dat niet tot de Randstad behoort. Misschien dat daarom Eindhoven’s burgemeester Van Gijzel zich haastte zijn stad ook in Tegenlicht aan te melden voor de ‘Stadstaat Randstad’.

Amsterdam
Amsterdam is zonder twijfel, zeker in de dienstensector, de motor van de Nederlandse economie. Buitenlandse bedrijven die zich in Nederland vestigen, kiezen vaak Amsterdam als vestigingsplaats. Het internationale klimaat, het rijke culturele aanbod, maar zeker ook de nabijheid van Schiphol, zijn grote pluspunten voor de stad.
Met vele andere steden wil Amsterdam ‘startup-stad’ van Nederland (?) worden. Oud-eurocommissaris Neelie Kroes is inmiddels de aanjager geworden van deze ambitie onder de naam ‘StartupDelta’. Opmerkelijk is dat de stad, met ter nauwernood 800.000 inwoners, dit initiatief tot haar eigen stadsgrenzen beperkt. In Nederland, als ruim opgezette ‘stadstaat’, is dat op zijn minst opmerkelijk te noemen. De regelmatige knipogen van Amsterdamse bestuurders naar andere startup steden als Berlijn en Londen gaan totaal mank. De schaalgrootte van de twee laatstgenoemde steden zijn een factor 5 tot 10 groter dan Amsterdam.
De iets te grote broek van de stad versterkt de onuitroeibare rivaliteit met Rotterdam nog verder en de vraag is dan ook of Amsterdam een loyaal lid is van de Randstad-familie of dat voor haar de Randstad bij Amstelveen, Halfweg en Diemen ophoudt.

Den Haag
Den Haag is natuurlijk het bestuurlijk hart van het land. Ook haar internationale instituten, maken Den Haag tot politieke en VN-stad van Nederland.
De stad kent uiteraard diverse grote dienstverleners binnen haar grenzen, maar van een aansprekende gevarieerde dienstensector of industrie is maar beperkt sprake.
De reikwijdte van Den Haag is meer nationaal en internationaal, dan dat zij een specifieke ondersteunende rol heeft in de Randstad. Als er besluiten vallen in ons parlement, is dat een besluit van ‘Den Haag’, niet van de Randstad.
Ook bij Den Haag kun je de vraag stellen wat haar versterkende bijdrage is aan de Randstad-familie.

Rotterdam
Rotterdam vormt de zuidhoek van de Randstad. Een goedlopende overslaghaven van wereldniveau van de meest uiteenlopende goederen, waaronder de zo belangrijke grondstoffen.
De stad kampt met een relatief hoge werkloosheid en de vooruitzichten zijn niet hoopgevend. Immers de gemiddeld laag geschoolde Rotterdamse arbeidsmarkt krijgt steeds meer klappen door rationalisatie in het havenbedrijf en andere kennis-extensieve banen.
De stadsambities brengen veel publiciteit met zich mee. Het complex van top-architect Rem Koolhaas en de recent geopende markthal trekken wereldwijde aandacht. Deze ambities brengen echter amper werk naar de stad, en de vraag is dan ook hoe krachtig de Rotterdamse peiler is in de Randstad-familie.

Eindhoven
Eindhoven is booming. Dat mantra wordt keer op keer herhaald. Toch blijkt de leegstand van kantoren in Eindhoven niet lager dan elders in Nederland, sommige beweren zelfs iets groter.
Het gouden lid van de Brabantse stedenfamilie doet vele bestuurlijke harten sneller kloppen. Burgemeester Van Gijzel droomt dan ook openlijk van stadstaat Eindhoven of als lid van de stadstaat Randstad. Van samenwerking met andere Brabantse steden zoals Den Bosch of Tilburg, verneem je niets uit Eindhoven. De provincie Brabant is klaarblijkelijk te klein voor Eindhoven.
De stad projecteert zichzelf dan ook graag in de economische as van Amsterdam in zuidoostelijke richting; Rotterdam ligt daarbij overigens niet op die as.
Philips legde de basis voor de opkomst van de stad en maar werd tevens de hoofdoorzaak van het bijna ten onder gaan ervan. Philips was een te grote onderneming voor deze ‘kleine’ stad en maakte de dienst uit in wat er in de stad gebeurde.
Eindhoven scoort nu hoog met fabrikant van chipmachine’s ASML. Dit bedrijf behoort tot de wereldtop en brengt steeds meer banen naar de stad. Het gevaar is niet ondenkbaar dat de kloon van Philips opnieuw de stad gaat domineren en bij eventuele reorganisaties of (gedeeltelijke) verplaatsing van activiteiten, Eindhoven ook verweesd achter zal laten.
Of Eindhoven met ASML voldoende diversiteit in huis heeft om een peiler in de Randstad te zijn, is dan ook twijfelachtig.

Wat is de Randstad?
De Randstad is een begrip in Nederland. Er wordt al decennia aan gerefereerd. Men spreekt van ‘Randstad-mentaliteit’, een Randstad-vervoerssysteem, de Randstad vs. ‘de periferie’, waarmee de rest van Nederland wordt bedoeld.
Of de Randstad ook voorbij Emmerich (D) of voorbij Brugge, of aan de kust van Kent (GB) bekendheid geniet, is echter zeer de vraag. De Randstad is daarvoor een te vaag begrip waar de individuele leden van de familie weinig tot niets mee doen. De KLM brengt je niet naar de Randstad, maar naar Nederland of Amsterdam. In de lange tijd dat het begrip Randstad in Nederland wordt gehanteerd, heeft het nog amper enige economische, logistieke of bestuurlijke samenhang laten zien.
Het zou goed zijn geen concepten of vage vergezichten meer te lanceren waarbij ‘de Randstad’ als vertrekpunt wordt gebruikt.
De Randstad is een weinig geslaagd experiment, een tandeloze gedachte of droom van bestuurders die op wereldschaal willen meetellen.