Burgerinitiatieven: strijdbaar polderen op zijn Berlijns

Leerervaringen uit Berlijn over succesvolle burgerinitiatieven

Het Berlijnse Ex-Rotaprint nam de strijd op tegen de stad Berlijn en een projectontwikkelaar, en won. ©️

We zijn een land van polderaars. Uit noodzaak, niet zozeer uit principe. Het brengt ons land relatieve rust en stabiliteit, wereldwijd een schaars artikel. Toch lijken veel zaken in de samenleving aan het schuiven. Burgers eisen meer dan ooit een plek op aan de tafel waar de besluiten vallen. Vindt de een eens per vier jaar naar de stembus ruim voldoende invloed, een groeiende groep neemt daar geen genoegen meer mee. Is het eind van Nederland polderland daarmee in zicht?
Leerzame tips uit een stad waar polderen minder praktijk is en burgers geleerd hebben ook langs andere democratische weg hun invloed uit te oefenen.

De dijken moeten hoger
Onze democratie gaat terug naar de waterschappen. Zij vormden de eerste echt gestructureerde vorm van stemrecht en meebeslissen. Zo wil het verhaal. Uiteraard zijn daar relativerende artikelen over geschreven. Maar waar is, dat hoe gebrekkig ook, er in de tijd van de late middeleeuwen niet veel beters bestond.
Alles went, ook ons stemrecht op de waterschappen. Als de voeten droog zijn, vinden wij het allang best. Het wordt pas spannend op moment dat door dijkverzwaring karakteristieke bomen of huizen moeten wijken. Dan zoeken we snel onze stemkaart.
En zo gaat het ook met de lokale, lees gemeentelijke, democratie. Zolang de straten worden geveegd, het vuil wordt opgehaald en het licht blijft branden, is democratie een mooi concept dat geen onderhoud behoeft.

De Berlijnse Holzmarkt mag nog 75 jaar blijven. Niemand die het contract ondertekende zal het einde van het project meemaken. ©️

Een overheid op afstand
In de afgelopen decennia heeft de overheid meer afstand tot de samenleving genomen. Het ‘maatschappelijk middenveld’ (maatschappelijke organisaties) kreunde en bezweek soms onder aanhoudende bezuinigingen. Het bedrijfsleven nam die taken over die tot een verdienmodel konden leiden. Wat overbleef zocht haar weg tussen markt en zelf doen. Zo kon de politie steeds meer opdraaien voor psychische noodhulp en ‘opvang’ regelen in haar cellen van bewaring. Burgers gingen zelf zorg- en andere maatschappelijk taken organiseren. Een bloeiend maar vaak zwak gecoördineerd veld van bewoners-/burgerinitiatieven kwam op gang. Stoeptegels werden gelicht om in de versteende stad, iets van kleur en groen te krijgen.  Straten werden tijdelijk tot leefstraten. Samen energie opwekken, de natuur schoonhouden, het buurtpark beheren, leefstraten inrichten, talencursussen aan nieuwkomers geven.
Zolang de initiatieven de markt niet ‘verstoren’ dan wel het overheidssysteem in de weg zitten, mag veel. Zelfs kunnen dan potjes subsidie worden aangesproken.
Gaan de initiatieven over het systeem zelf (economie, regelgeving) of had de markt het ook kunnen doen (maar het om haar moverende niet deed), dan komen de weerstanden.

Ontspannen en leren in het groen en tussen de groente in Prinzessinnengarten. Zij willen nog 99 jaar blijven. ©️

Verwondering over zoveel burgerkracht
Met verwondering kijken velen naar de grote initiatieven in de ruimtelijke sfeer die zich in Berlijn in de afgelopen jaren een vaste plek hebben verworven. Zo kunnen initiatieven als Holzmarkt, Ex-Rotaprint, Prinzessinnengarten de aanvragen voor presentaties en rondleidingen niet meer aan. Ook de magie van het voormalig vliegveld ‘Tempelhof’, nu stedelijke ‘speelplaats’, doet veel bezoekers versteld staan.
Hoe komt het dat deze projecten, toch van enorme omvang, zich voor een lange periode of zelfs permanent, weten te vestigen? Is het stadsbestuur van Berlijn dan zo meegaand, zo on-bureaucratisch? Nee, allerminst. Nergens is de bureaucratie zo hardnekkig en gebrekkig georganiseerd als in Berlijn.  Er is voor velen geen doorkomen aan.
Hoe hebben deze aansprekende projecten het dan toch gered?

Aan de zijde van het Schillerkiez is op het voormalige vliegveld Tempelhof de populaire en sociale buurttuin Allmende-Kontor ontstaan. ©️

Strijdbaar polderen
Genoemde initiatieven blijken na bestudering toch een aantal zaken gemeenschappelijk te hebben.

De meest opmerkelijke punten:

  • Hou vol! Al moet het jaren duren, zorg dat je de langste adem hebt.
    Als er iets is dat de initiatieven kenmerkt is het de lange adem. Soms houden initiatiefnemers / buurtbewoners het meerdere decennia vol om hun idealen te verwezenlijken. Volhouden dus.
  • Werk voor de gemeenschap, dan win je de gemeenschap ook voor je zaak.
    Wat ze allen goed doen is hun open houding naar de omgeving. De buurt profiteert mee van de initiatieven. En dat helpt voor het noodzakelijk draagvlak en verkleint de kans dat politiek en bestuur het project nog kan stoppen.
  • Verbindt je met de omgeving, met de buurtbewoners, laat het project ook hen verder helpen. 
    Niet alleen wat doen voor de gemeenschap, maar ook je verbinden met bestaande structuren in de buurt helpt de projecten voet aan de grond te krijgen. Soms brengen de initiatieven zelf nieuwe structuren aan.
  • Zorg voor (beperkte) verdiensten voor jezelf als initiatiefnemers, anders haal je het volgende jaar niet.
    Maatschappelijke initiatieven kunnen niet zonder geld, zeker niet als je het lang wil volhouden. Het niet om geld maken, maar er moet wel iets binnenkomen om een klein kernteam overeind te houden.
  • Idealen zijn op de lange termijn onverslaanbaar door platte belangen, al lijkt het vaak niet zo.
    Nederlanders zijn praktisch ingesteld en ruilen principes al snel in voor praktische tegenwerpingen: zo werkt het nu eenmaal. Zo werkt het niet in Berlijn: blijf bij je principe. Al maakt het op Nederlanders soms een wat starre indruk.
  • Hou koers: laat je oren niet hangen naar elk commentaar, volg je hart, passie en intuïtie.
    Hoe goed het initiatief ook is, er zijn altijd mensen die je enthousiasme niet delen. Luister goed naar signalen, maar toets ze aan je eigen uitgangspunten. Veel kritiek komt uit voort uit jaloezie of betweterigheid. Weet echter wel wanneer je een signaal serieus moet nemen.
  • Vergeet de publiciteit niet om je zaak te bepleiten, maar doe het met mate.
    Projecten kunnen goed gedijen in stilte. Geen ruis uit de media, protesten uit de buurt of bestuurlijke drukte kan een project de kans geven zich te ontplooien. Maar zonder bekendheid, ontstaat er ook geen draagvlak. Het is zoeken naar een goede balans. En wat ze in Berlijn goed en professioneel doen, is communiceren en de publiciteit bedienen.
  • Maak als het moet je zaak politiek, alleen daar worden de bakens verzet.
    Nederlandse burgers kiezen voor overleg. En als je over de overheid spreekt wordt die vertegenwoordigd door haar ambtenaren. Maar die hebben beperkte bevoegdheden en vaak nog over een te smal terrein. Op het inschakelen van de politiek staat altijd een sanctie, zelden waarderen ambtenaren zo’n stap. Toch maar doen.

In Berlijn is alles al snel politiek en wordt het spel vaak hard gespeeld. Nederland is geen Berlijn en haar kopiëren zal niet in de Nederlandse context ook niet effectief zijn. Toch moeten Nederlandse initiatiefnemers er aan wennen dat het politiek maken, ‘thematiseren’ heet het in vertaald Duits, gewoon een democratische vorm is van machtsvorming. En een burgerrecht.

Er is nog een weg te gaan om van consument van overheidsdiensten te komen tot een gelijkwaardig gesprekspartner en mede-vormgever van de samenleving. Maar zonder die overstap zullen de meeste burgerinitiatieven niet ver komen.

park am gleisdreieck
Maar liefst 25 jaar verzet, inspraak, bezetting en rechtszaken gingen vooraf aan dit prijswinnende Park am Gleisdreieck. ©️

Deze content wordt beschermd door COPYSCAPE.