Berlijnse ‘wethouder’ zelf slachtoffer van rendement-zoekend kapitaal

Waarom een rechtvaardige woningenmarkt bijna onbereikbaar is geworden.

Dit is een politiek verhaal. Een verhaal over de politiek, want over de woningmarkt. Een rechtvaardig woningbeleid is een zaak van de politiek.
We kunnen er niet meer omheen: zonder politiek ingrijpen zal de woningmarkt verder ontsporen en mogelijk tot maatschappelijke onrust leiden. Maar doet de politiek er nog wel toe?

In een ontluisterende reportage van de Duitse ARD is het antwoord helder: als het vrije kapitaal ongemoeid wordt gelaten, heeft de democratie het nakijken.
Een geschreven impressie van de serie ‘Ungleichland’.

Een museum over het kapitalisme
Berlijn heeft sinds kort een Museum van het Kapitalisme. Een klein museum aan de rand van Kreuzberg, notabene gesponsord door overheidsfondsen. Het museum vertelt het verhaal van de werking van ‘het kapitaal’. Zelf spreken zij van ‘Eine Reise zum Verstehen und zum Vorstellen, zum Gestalten, Diskutieren und Träumen’ (een reis om te begrijpen, zich voor te kunnen stellen, om vorm te geven, te discussiëren en te dromen).
Het museum poogt met tekst, beeld en modellen uit te leggen hoe kapitalisme werkt. Ze proberen dat a-politiek te doen, voorzover je over ‘kapitalisme’ kunt spreken zonder politiek te worden.
Wie kapitalisme zegt, zegt Karl Marx, de man die in 1867 zijn lijvige, beetje complexe analyse ‘Das Kapital’ schreef.
Het onderwerp bespreken wat kapitaal is, wat het doet, woedt vooral in het Duitstalige Europa. Doordat nog maar weinig Nederlanders de Duitse taal machtig zijn, onttrekt zich dit debat grotendeels aan de Nederlandse media. Veel verder dan bespreking van uitwassen ervan, zoals de afschaffing van de dividentbelasting, komt het niet.
Toch is een nadere beschouwing wenselijk en noodzakelijk om te begrijpen waarom de samenleving onder de invloed van kapitaal lijdt, de woningmarkt erdoor wordt ontwricht en het draagvlak voor de democratie wordt ondermijnd.
Multi-milionair, belegger en projectontwikkelaar Christoph Gröner: ‘Tja, wie machtiger is, de politiek of wij. … Ik denk wij, ja zeker wij ondernemers zijn machtiger, veel machtiger.

Het vrije kapitaal is momenteel 4 maal zo groot als de gehele reële wereldeconomie.

Als het vrije kapitaal de reële economie verdringt
Het is moeilijk voorstelbaar, maar het vrij rondvliegende kapitaal is inmiddels 4 maal groter dan de waarde van de gehele wereldeconomie van goederen en diensten. In 1970 waren ze nog elkaars gelijke.
In Nederland kregen wij een kort inkijkje in de wereld van het grote geld. Enkele grote concerns konden de regering, tegen de meerderheid in de Tweede Kamer in, dwingen om de dividentbelasting af te schaffen. Niet de bedrijven zelf (de reële economie) maar het erachter schuilgaande vrije kapitaal, in dit geval de aandeelhouders, zullen van deze maatregel profiteren. Hoe hard men ook probeert om de afschaffing tegen te houden, de macht op de achtergrond is zo groot dat de regering geen kant op kan. De democratie heeft het nakijken.

‘Ik raak mijn kapitaal niet meer kwijt…’
De grondige reportage van de Duitse ARD onder de titel ‘Ungleichland‘ gaat over een combinatie van de ontwrichtende werking van de groeiende kloof tussen arm en rijk op het ‘sociaal contract’ van de samenleving. Daarnaast laat ze overtuigend zien dat hierdoor een sociale woningmarkt amper meer mogelijk is. Het is hierom dat we op deze website aandacht besteden aan dit fenomeen en de reportage ‘Ungleichland’.
De ARD volgt in ‘Ungleichland’ multi-milionair, belegger en projectontwikkelaar Christoph Gröner een half jaar op zijn tocht langs kapitaalverstrekkers, vastgoedbeurzen, politiek, bouwlocaties. Gröner: ‘Al gooi ik het geld uit het raam, het waait met winst weer naar binnen. Ik kan het met consumptie niet meer opmaken.

Tja, wie machtiger is, de politiek of wij. … Ik denk wij, ja zeker wij ondernemers zijn machtiger, veel machtiger.

Het vermeerderen van zijn kapitaal is dan ook een spel geworden. Doordeweeks hoeven zijn kinderen niet op hem te rekenen: Gröner: ‘Dat weten ze ook. Maar ze gaan naar de beste scholen.
Het spel. Het gevoel gezien te worden. De burgemeester van een stad als Keulen of Düsseldorf te spreken te krijgen als jij dat wil. De macht om een bouwvergunning af te dwingen door te dreigen het kapitaal voor woningbouw naar een andere stad over te brengen. ‘Ze zal wel onder de indruk zijn als ik mijn activiteiten van Keulen naar Düsseldorf overhevel‘, duidend op de stad Keulen die draalt met het afgeven van een bouwvergunning voor een miljoenenproject. En inderdaad, de bouwvergunning komt toch op het door Gröner verlangde moment.

De gekte op de vastgoedmarkt hier in een Londense wijk in beeld gebracht.

Oud wereldbank-econoom: ‘De middenklasse is verliezer van de globalisering’
De problemen op de woningmarkt zijn topic in talrijke mediaberichten. Vaak worden de knelpunten als geïsoleerde problemen beschouwd. Zo zou AIRBNB de druk op de koop- en huurprijzen opvoeren. De ‘verhipping’ door de toestroom van ‘creatieven’ zou een andere voorbode zijn van de overspannen woningmarkt. En daar zit zeker een kern van waarheid in. Natuurlijk wordt een sleetse wijk door de komst van creatieve denkers en doeners er leuker, levendiger op. Het verhult echter de kijk op de lange termijn ontwikkelingen die langzaam de meest structurele veroorzaker is van een aantal van actuele maatschappelijke vraagstukken.
De ARD heeft een serie van drie reportages gemaakt onder de titel ‘Ungleichland‘. Hierin volgen de makers Christoph Gröner op zijn reizen langs zijn omvangrijke bouwprojecten, zijn contacten met de politiek, zijn bezoeken aan de meest invloedrijke vastgoedbeurs in Cannes.
We zien familie Klaus, man, vrouw, twee kleine kinderen. Zij zoeken een nieuwe woning. Gewoon een normale 4 kamer-woning. Hij heeft een goede baan bij SIEMENS, op fietsafstand van zijn huidige huis. Maar ‘het kapitaal’ vreet hem aan twee kanten op. Zo kan hij geen betaalbaar alternatief vinden voor zijn huidige, te kleine, woning. Er wordt alleen voor het dure segment gebouwd. En ook al heeft hij een goede baan bij een toponderneming, het is buiten zijn bereik.
Daarbij heeft ‘het kapitaal’ nog een tweede invloed op zijn leven. Ofschoon de vestiging van SIEMENS waar hij werkt zwarte cijfers noteert, zijn de rendementen voor de geldschieters, die SIEMENS hebben gekocht, niet voldoende. De vestiging moet daarom sluiten en het werk gaat naar goedkope lonenlanden. De familie Klaus kan geen kant meer op: ‘Ik dacht nu een keer aan kapitaal-opbouw te gaan werken voor later, maar dit gaat zo niet lukken‘, aldus de heer Klaus.
Terwijl de middenklasse in China en India van de globalisering heeft geprofiteerd, met een aanzienlijk gestegen inkomen, hebben de midden-inkomens in Europa en de VS (en lagere inkomensgroepen) duidelijk ingeleverd. Alleen de 1% allerrijksten in het westen hebben hun inkomen en vermogen met grote stappen zien toenemen, zo oud-Wereldbank econoom Branko Milanovic.

Het vriendelijke gezicht van de opdrijving van woningprijzen. Maar de werking van ‘verhipping’ is al lang overtroffen door het stuwmeer aan rendement zoekend kapitaal. Foto: Londen©️

De wethouder woningzaken die uit zijn huurhuis moet
Je bent Florian Schmidt, Bezirksstadtrat (‘wethouder’) für Friedrichshain-Kreuberg in Berlijn en ‘Leiter der Abteilung für Bauen, Planen und Facility Management’ en politicus van de Grünen. Je komt al jaren op voor een rechtvaardige woningbouwbeleid. Samen met Katrin Lompscher (Die Linke), senator für Stadtentwicklung und Wohnen van de stad Berlijn, voert hij een ongelijke strijd met het kapitaal dat zijn stad overspoelt.
De stad staat in de wereld van de investeerders bekend als de ALDI van de woningmarkt. Nergens vindt je zo een populaire stad, tegen bodemprijzen. Deze situatie is de laatste jaren wel aan het veranderen. Van bodemprijzen is inmiddels geen sprake meer, maar ten opzichte van andere Europese hoofdsteden nog steeds aantrekkelijk om rendement te maken. Christoph Gröner werkt met kapitaal van banken, maar vooral van ‘middle men’ die namens anonieme vermogenden ‘het kapitaal laat werken’. Daarbij volstaat het bouwen van nieuwe (exclusieve) woningen niet. Het kapitaal zoekt ook bestaande woningen, ‘altbau’ als het kan.

Marktgericht woonbeleid is jaren dominant geweest: tussen 2002 en 2017 een afname van bijna 30.000 corporatiewoningen. Er kwamen +/- 65000 koopwoningen bij. Vrije huur groeide van 5% (’03) naar 15% (’17).‘  (Bron).

Natuurlijk wonen daar al mensen. Soms al decennia. Maar dat is geen belemmering. Door mazen in de wet slagen deze ‘opkopers’ er toch in huurwoningen ‘vrij te maken’ van de huidige huurders. Dat gaat zo: het huizenblok wordt opgekocht. Je krijgt een brief van de nieuwe eigenaar, meestal een tussenpersoon. Die kondigt ‘sanering’ aan en de daarbij horende huursverhoging. Dat kan 10% zijn, maar ook 50% of een verdubbeling. Dan volgt een aanbod om te vertrekken. Meestal een bedrag van enkele duizenden euro’s, vaak €5.000,00. Als de huurder daar geen gebruik van maakt (meestal omdat een betaalbaar alternatief elders in de stad ontbreekt), volgen andere ‘maatregelen’. Dat kan variëren van het plaatsen van steigers met doeken voor het gebouw, waardoor er geen zicht meer is en de huiskamer zich voortaan in donker hult.
Maar het kan erger. Als eenmaal de eerste bewoners zijn verjaagd, kunnen de leegstaande woningen als overnachting van groepen jonge toeristen worden verhuurd. Die kunnen dan naar hartelust ‘party machen’. Klagen haalt niets uit. Immers overlast is de bedoeling. Als op een gegeven moment de huurverhoging ingaat en de huurder niet betaalt, gaat het juridische traject lopen. De afloop is vrijwel altijd ten gunste van de opkoper van het pand.
Nu treft het fenomeen ook Florian Schmidt, de ‘wethouder’ (Stadtrat) voor bouwzaken. Ook zijn woonblok is opgekocht. De bel gaat. Een Engelssprekende nieuwe koper staat voor de deur, samen met de tussenpersoon van de opkoper: ‘Uw woning gaat mogelijk door deze meneer gekocht worden.’ Of hij even toestaat dat de diverse belangstellenden door zijn huis mogen neuzen.
Natuurlijk heeft Florian het hier moeilijk mee. Waar moet hij met zijn gezin naar toe? Hij kent het fenomeen als geen ander. ‘Ik heb geen uitzonderingspositie‘, zegt hij in de reportage, ‘en dat hoort ook zo.’

Deze content wordt beschermd door COPYSCAPE.