Adlershof, onbekend industrieel standort

Hoe een industrieel standort een nieuwe toekomst zoekt

[newsletter_lock]

De hele Duitse geschiedenis trok aan het gebied voorbij: het Duitse Keizerrijk, de Weimar Republiek, de NAZI-periode, de DDR en tot slot de toetreding tot het verenigde Duitsland. De DDR had hier zijn radio- en TV-studio’s, Angela Merkel studeerde hier af. Het terrein is dan ook doortrokken van al die turbulente tijdsgewrichten. Toch kennen maar weinigen het terrein, in het ‘verre’ zuidoosten van Berlijn.
We gingen er een kijkje nemen naar dit weinig besproken maar zeer doorleefde gebied en haar bijzondere industriële geschiedenis.

Isothermische Kugellabore in Adlershof ©️

Grotere kaart bekijken
Landschapspark Adlershof [foto]
Artikel over Adlershof [download pdf]
Over de ombouw van de DDR in een markteconomie. [uitgever]

Met de trein verdween de boer

Met de aanleg van het spoortraject Berlijn-Görlitz in 1867 opende zich voor het gebied nieuwe mogelijkheden. De boer als eeuwenlange gebruiker van het gebied zou stilaan plaats moeten maken voor een industriële toekomst.
Berlijn groeide en het landgoed, verdeeld onder meerdere eigenaren, ging in 1879 over in gemeentelijk grondgebied. De bouw van een klein station Adlershof eind 19e eeuw en de aanleg van het zuidelijk gelegen Teltowkanaal begin 20e eeuw, markeerden de ombouw van het overwegend agrarische en beboste gebied naar een industriegebied. Het aantal inwoners nam in amper 20 jaar met een factor 25 toe naar 8.000 inwoners in het jaar 1900.

De luchtvaart als gebiedspionier

Tempelhof mag de bekendste oude luchthaven van Berlijn zijn, het was zeker niet het eerste vliegveld dat opende. Johannisthal-Adlershof opende in 1909 als eerste vliegveld van Berlijn, snel in 1916 opgevolgd door Flugplatz Staaken in het uiterste westen van het toenmalige Berlijn. Tempelhof volgde ‘pas’ in 1923. [Overzicht vliegvelden]

Met de opening van vliegveld Johannisthal-Adlershof [foto] vond ook de eerste vliegshow plaats. Adlershof begon aan een glanzende toekomst. Graaf Zeppelin vestigde hier in 1912 zijn Deutsche Versuchsanstalt für Luftfahrt. Toen in 1920 Berlijn talrijke dorpen en kleine steden tot Groß-Berlin werden omgevormd, werd Adlershof onderdeel van het Verwaltungsbezirk Treptow.

De uni zat in DDR-tijd in barakken

Kort na WWII wordt in opdracht van de bezettingsmacht van Sovjets de Duitse Academie van Wetenschappen opnieuw opgericht. Adlershof groeit in de hierop volgende decennia uit tot een groot wetenschappelijk onderzoekscentrum voor fysica, chemie, materialen, lucht en kosmosonderzoek. In 1952 start de (Oost-) Duitse televisie met uitzendingen vanuit Adlershof. Twee jaar later volgde op het voormalige vliegveld een grote kazerne voor het bewakingsregiment van het DDR-ministerie van Veiligheid (STASI). Instituten op Aldershof zouden een belangrijke bijdrage leveren aan het toenmalige ruimtevaartprogramma van de Sovjet-Unie.

Verder lezen >>>

Oud-gedienden van de Akademie der Wissenschaften der DDR zagen hoe het wegdek van de toegangsweg nog even werd strak getrokken als er hoog bezoek kwam. Verder bestonden veel gebouwen van de academie uit oude barakken. Het was een instituut naar Sovjet-model. Een student verdedigde haar dissertatie over fysica in 1986 en zou na de eenwording een prominent persoon in de Duitse politiek worden: Angela Merkel. Zoals in vele takken van de wetenschap, economie en maatschappij moesten de leidende functionarissen vrijwel zonder uitzondering het veld ruimen voor hun pedanten uit het westen, de voormalige Bondsrepubliek Duitsland. En zo geschiedde ook aan deze academie.

1989: toen was er de markt

Met de val van de Berlijnse Muur werd het gebied en haar instituten in korte tijd de markteconomie ingeworpen. De Academie van Wetenschappen met haar 5.600 wetenschappers werd naar westers model omgebouwd. De grote reorganisatie liet talrijke delen van de academie in zelfstandige onderzoeksorganisaties overgaan. Het leidde tot ontslagen van velen. [Zie boek Die ersten Tage von Berlin in de linker kolom].

De stad besluit in 1991, twee jaar na de val van de Muur, om het WISTA op te richten. Deze organisatie krijgt de opdracht om op door de stad toegewezen grondstukken een Standort voor hoogwaardige technologie tot stand te brengen. De organisatie krijgt een brede opdracht mee. Zo moet zij innovatieve technologiecentra ontwikkelen en exploiteren, alsmede netwerken voor de overdracht van kennis tussen onderzoek en industrie bevorderen. Daarbij moet zij zorgen voor een goede voedingsbodem voor Gründer (nieuwe bedrijven) in de high-tech sector. Met het organiseren van events zoals congressen moet het gebied opnieuw op de kaart worden gezet. Ook neemt zij het vermarkten en beheer van het voor handen zijnde vastgoed voor haar rekening. Tot slot krijgt zij ook de opdracht tot een passende vorm van gebiedsontwikkeling te komen.

Inmiddels groeit de nieuwe bedrijvigheid snel. Het lijkt erop dat de doelstellingen bij de herstart in 1991 gaan lukken en het gebied inderdaad tot een zone van wetenschap en onderzoek is geworden. Het Adlershof biedt nu werkgelegenheid aan zo’n 20.000 mensen en telt meer dan 1.100 bedrijven.

Lees verder onder foto’s >>

Nieuwbouw op Adlershof. ©️
Voormalig vliegveld Tempelhof niet het oudste van Berlijn ©️

Adlershof ©️
De nieuwe bedrijvigheid in Adlershof.©️
Uw gids Paul de Bruijn

Rondleiding

Urban Inspiration verzorgt al sinds 2010 rondleidingen in Berlijn voor stadsprofessionals.
Ook belangstelling? Hier vindt u meer informatie over onze mogelijkheden.

Adlershof in cijfers

> 20.000 arbeidsplaatsen
> 4,3 km2 omvang gebied
> 1.100 bedrijven
> 11 wetenschappelijke instituten

Informatie (pdf)

Succesvolle doorstart Adlershof

Berlijn Adlershof is inmiddels het grootste wetenschaps- en technologiepark van Duitsland. Ook de media zijn prominent aanwezig. De eerste nieuwe vestigingen vonden al in 1996 plaats. In 2006 heeft de stad in een ontwikkelingsplan voor het 14 hectare grote kerngebied speciaal gebruik door mediabedrijven vastgelegd. In mei 2012 waren alleen al op dit kerngebied 66 mediabedrijven actief. De diensten variëren van tv-productie, apparatuur, studio, licht- en geluidstechnologie tot postproductie. Inmiddels is hier Duitslands grootste televisiestudio Studio G te vinden.

Met meer dan 1.100 bedrijven, de 6 instituten van de Humboldt Universiteit van Berlijn en de 10 niet-universitaire onderzoeksfaciliteiten is het gebied uitgegroeid tot een belangrijke standort. Daarnaast studeren er ongeveer 6.300 studenten in het gebied. Het is daarmee mede door zijn toch wat decentrale ligging een stadsdeel op zich aan het worden, met een eigen infrastructuur van winkels, hotels, kinderdagverblijven, scholen, dokterspraktijken en horeca. Inmiddels wordt er in het uitgestrekte gebied ook gewerkt aan het verder verdichten van het tramnet.

Restanten luchtvaart

Wie door het gebied wandelt valt direct op dat de geschiedenis van het gebied nog niet helemaal is overschaduwd door het bouwgeweld van talrijke nieuwe kantoorcomplexen en winkelcentra.

Een bijna monsterachtig uiterlijk heeft het voormalige Deutsche Versuchsanstalt für Luftfahrt, onderzoekslaboratorium voor de luchtvaart. Het instituut werd in april 1912 opgericht. Het instituut gebruikte een windtunnel voor het doen van experimenten. Vooral in de NAZI-periode speelde de locatie een belangrijke rol in het onderzoek in de luchtvaart. Van 1938 tot 1945 droeg het lab dan ook de naam van top-NAZI Hermann Göring. Uiteindelijk zou het lab naar Keulen en Braunschweig worden verplaatst, zodat deze plaats lange tijd niet meer gebruikt werd.
In het kader van de initiatieven ter bevordering van jong onderzoekstalent werden door het Deutschen Zentrums für Luft- und Raumfahrt in Duitsland tien schoollaboratoria opgericht waarvan er één in Adlershof is gevestigd. In de Schoollabs kunnen scholieren door het uitvoeren van experimenten kennismaken met de praktische aspecten van natuur- en ingenieurswetenschappen.

Bovengronds heeft een laboratorium een aantal opmerkelijke betonnen en stalen constructies achtergelaten. Zo is er de voornoemde rechthoekige windtunnel, dat een belangrijk onderdeel was van het testproces van nieuwe vliegtuigonderdelen. Ook de bomachtige vorm van de Trudelturm valt snel op [video]. In deze van gewapend beton gebouwde constructie konden verticale winden worden nagebootst.

Verder lezen >>>

Een vliegveld dat park werd

Berlijn en parken. Het zijn zaken die op meerdere plekken bij elkaar komen. Zo werd het in 2008 gesloten vliegveld Tempelhof [zie foto boven] tot publiek park bestemd. Bij deze transitie was er amper sprake van aanpassing van de vorm van het gebied, alleen in gebruik was de verandering merkbaar. Dat ligt anders bij het voormalige vliegveld Adlershof. Van haar geschiedenis is weinig meer te zien. Geen herinneringen aan de beroemde Zeppelin-vluchten die hier startten en soms ook dramatisch eindigden [foto].

Tijdens de na-oorlogse bezetting door het Sovjetleger werd het vliegveld nog korte tijd gebruikt. Haar functie zou langzamerhand door het nieuwe vliegveld Schönefeld worden overgenomen. Een vliegshow in 1995, dus ruim na de val van de Muur, eindigde met een fataal ongeluk. Het was ook meteen het einde van het toch al bijna verlaten vliegveld.

Na de sluiting werd het terrein stap voor stap omgezet naar Landschaftspark Johannisthal/Adlershof van 65 ha [parkkaart pdf]. Het park, momenteel grotendeels een open landschap is, zal een combinatie zijn van natuur, ontspanning en activiteiten [ligging op kaart].

Wonen in Adlershof

Een levendige wijk is niet mogelijk zonder een stevige woonfunctie. Begin jaren negentig hadden experts veel te optimistische groeiverwachtingen gemaakt voor de herenigde stad. De Senaat reageerde op de vermeende dreigende woningnood met een groot aantal woningbouwprojecten. Alleen al in Adlershof zouden meer dan 5.000 appartementen worden gebouwd. Maar de plannen bleken al snel te ambitieus en niet verkoopbaar. In 2003 waren er nog amper appartementen in het hele gebied gerealiseerd. Om deze reden waren de voor woningbouw bestemde locaties werden omgezet in bedrijfsterreinen.

De situatie is nu totaal veranderd. De mogelijke gevolgen van de Corona-crisis buiten beschouwing latend, is Berlijn duidelijk weer in een groeifase beland. Ook voor wonen in Adlershof is stijgende belangstelling.

De plannen zien er vooralsnog zo uit:

Wohnen

  • „„1.900 wooneenheden waarvan 490 gerealiseerd
  • nog „„in voorbereiding 1.410 wooneenheden
  • „„in de toekomst nog 500 wooneenheden mogelijk

De wijk krijgt momenteel vorm. Alleenstaanden, senioren, echtparen, gezinnen met kinderen en studenten nemen hun intrek. De bouw geschiedt zowel door commerciële als gemeentelijke woningbouwbedrijven alsook bouwgroepen en coöperaties. Deze diversiteit aan gebruikers en bouwers komt ook tot uiting in de gebouwtypologie. Naast de klassieke huurwoningen worden er ook condominiums en herenhuizen gebouwd. Winkels en restaurants op de begane grond zorgen ook voor een functionele mix.

We zullen ongetwijfeld nog meer horen van Adlershof.

Bedrag € -

[/newsletter_lock]