Zijn schulden en rente een ‘suicide circus’?

De krimpende middenklasse doet de opkomst bij verkiezingen dalen.

De voorstelling duurt al langer dan verwacht. Toch lopen de eerste toeschouwers ontgoocheld de zaal uit. Het aantal mensen dat plezier heeft van de voorstelling neemt af. ‘The Endless Money Show’ lijkt toch niet voor iedereen even gunstig uit te vallen. Een blog over een ‘Revolutie Light’, een pleidooi om hard aan een aantal knoppen te draaien, voordat ze lam zijn.

De middenklasse slinkt snel
Het aantal slachtoffers groeit. Niet alleen de ‘pechvogels‘ zoals mensen die onvoldoende kracht hebben op de arbeidsmarkt, door gebrekkige kwalificaties of mensen die door ziekte achter de geraniums moeten zitten. Het lijkt erop dat nu ook de dragers van corporate Nederland, zij die nog wel kunnen werken, ‘de middenklasse’ dus, door verschillende oorzaken in hoog tempo in omvang slinkt. En dat is treurig nieuws. Immers hun aantal is relatief het grootst, hun opkomst bij verkiezingen hoger dan de ‘armere’ groepen, of de heel rijken (klein in getal). Zonder hun getalsmatige grotere opkomst, ontvalt de legitimatie van ons huidige democratische stelsel.
Ook betalen zij de meeste belasting, de ‘armere’ groepen kunnen maar weinig belasting betalen, de rijkeren willen het niet en veel grote bedrijven doen het niet. En zonder belastingen, geen uitvoerend apparaat van de democratie: een goed functionerend overheidsapparaat.
De middenklasse betaalt ook de meeste hypotheekrente. Bij een totale hypotheekschuld van ruim €600 miljard, wordt er jaarlijks al snel een bedrag van €25 tot €30 miljard aan rente betaald. Voor het grootste deel door diezelfde middengroepen. En u begrijpt wie de rente op zijn rekening mag bijschrijven: onze banken.

Betaalde hypotheekrente is ‘weggegooid geld’
Elke euro betaald aan de rente van een hypotheek, kan niet in de reële economie worden besteed. Geen uitgaven in de winkels, verbeteringen aan het huis, verantwoord geproduceerde kleding, duurzaam voedsel. De Nederlandse burger met een hypotheek onthoudt de economie dus van werkgelegenheid ter waarde van €25 tot €30 miljard, per jaar. Het aardgas, waardoor Groningen langzaam onder het maaiveld verdwijnt, levert ongeveer €11 miljard per jaar op. En slinkende.
Is het betalen van rente op een hypotheek dan geen bijdrage aan de reële economie? Amper. Deze vrijwel geheel geautomatiseerde kassa van de banken, levert amper banen op. Sterker, geen sector die meer banen schrapt als de financiële sector. Omdat maar 5% van de uitstaande hypotheken wordt ‘gedekt’ door spaargelden, behoeft maar over een minuscuul deel van de hypotheken door de banken rente aan spaarders te worden betaald. Een hypotheek is immers geen geleend geld, maar een schuldbekentenis aan de bank. De vergoeding daarvoor noemen we ten onrechte rente. Deze rente over de schuldbekentenissen is vrijwel ‘schone’ winst.
Wat als we met minder schuld konden leven? Wat als de banken geen rente heffen over dat deel van de hypotheken waarover ook zij geen rente hoeven te betalen? Het zou de Nederlandse economie jaarlijks 2,5 maal zoveel aan bestedingen opleveren als de jaarlijkse aardgasbaten.

Werken ten behoeve van ‘Het Algemeen Nut’
Ooit was een deel van de bedrijvigheid in Nederland bezig met het dienen van het ‘algemeen nut’. Ze heetten dan ook ‘nutsbedrijven‘. Een wat suffe term voor een niet zo’n gekke gedachte. Men vond ooit dat zaken als onderwijs, gezondheidszorg (inclusief ziektekostenverzekeringen), energievoorziening, telecom, waterlevering, openbaar vervoer, woningbouw, (grotendeels) terreinen waren waarop het dienen van het algemeen belang voorop hoorde te staan. Zelfs het bewaren en overmaken van geld was, bijvoorbeeld in Amsterdam, decennia lang in handen van de gemeente: via de Gemeente-giro. Via de Postbank kwam dit systeem in handen van de ING.
Maar sinds de opmars van het marktdenken, met de vader Ronald Reagan en de moeder Margareth Thatcher, is het ‘nutsdenken’ vrijwel geheel verdrongen. We hoeven de kranten maar op te slaan om te zien welke uitwassen dit heeft opgeleverd: vrijwel geen één van de genoemde sectoren is zonder schandalen van fraude en zelfverrijking gebleven.
De verhoudingen tussen de drie delen de economie behoeven bijstelling: (1) overdrachtsuitgaven voor de essentiële functies van de samenleving, waaronder onderwijs, zorg(-verzekeringen), sociaal vangnet, (2) de overheidsbestedingen aan sociale woningbouw, openbaar vervoer, energie, watervoorziening en -beheer en (3) de markt. De privatisering van veel ‘nutsdiensten’ heeft, ondanks alle beloften, te vaak niet geleid tot betere service en lagere prijzen, maar tot vrijwel gesloten markten en monopolies.

Af van de verslaving aan schulden/renten
We rekenden bovenstaand al met €25 tot €30 miljard jaarlijkse rente-inkomsten van de banken voor de verstrekte hypotheken en dus rente-bestedingen van de burgers. Maar de overheid betaalt ook rente aan veelal diezelfde banken. Bij een huidige staatsschuld (en nog stijgende) van ruim €460 miljard wordt jaarlijks door de Nederlandse burger naar schatting zo’n slordige €10 miljard aan de banken overgemaakt. Momenteel een ‘schijntje’, omdat de rente nu historisch laag is.
Per jaar moet de burger dus bij elkaar zo’n €35 tot €40 miljard aan rente ophoesten. Dat kan hij alleen doen door te werken en niet te weinig te verdienen (amper belastingen) of te veel te verdienen (amper belastingen). Ook in de winkel wordt bij de kassa rente betaald. De winkel is met geleend geld ingericht, de vrachtwagen die de producten aflevert bij de winkel, is met geleend geld gekocht, de fabriek en productiemiddelen zijn ook meestal gefinancierd door leningen. De prijs van een kopje koffie bij de horeca om de hoek, is deels inclusief rentelasten: de inventaris van het café is waarschijnlijk met leningen (vaak niet door banken) gefinancierd. Via de hypotheek, de belastingen (staatsschuld) en via kosten van producten, betaalt de burger dus per maand honderden tot duizenden euro’s aan rente.

Een oplossing in zicht?
Het lijkt een onmogelijke opgave. Hoe kun je de stijgende rentelasten nog opbrengen als het aantal mensen met een redelijk midden-inkomen voortdurend daalt en dat het midden-inkomen zelf de afgelopen 5 jaar sterk is teruggelopen? Een steeds armere middenklasse, banken waarvan de rente-inkomsten tot in lengte van jaren gegarandeerd zijn, steeds meer kapitaalintensieve en schatrijke bedrijven die steeds minder medewerkers nodig hebben. Een recept voor enige vorm van opstand, een ‘revolutie light’.
Alleen een radicaal andere financieel-economische koers, kan meer onheil afwenden.
Een aantal mogelijke suggesties:

  • Bovengenoemde kernactiveiten deels her-nationaliseren zodat de betalingen voor deze diensten ook overheidsinkomsten worden; zo worden zorgverzekeraars (weer) zorgfondsen;
  • Banken opsplitsen in enerzijds nutsactiviteiten (bewaren en transfer van geld tussen rekeninghouders en kleine MKB-leningen) en investerings- en speculatieactiviteiten anderzijds;
  • Schulden stap voor stap niet meer fiscaal faciliteren, echter in combinatie met…
  • … een onderzoek naar de haalbaarheid van een plan waarbij particuliere hypotheken tot bepaald maximumbedrag (bijv. €200.000) her-gefinancierd kunnen worden door schuldbekentenissen-aan-staat uit te geven (eigenlijk wat banken ook doen) en tegen een lagere rente dan de marktrente. Het verschil tussen marktrente en ‘staatsrente’ wordt als belastingen geïnd. Deze rente-vervangende belastingen worden uitsluitend gebruikt om de staatsschulden af te lossen.

Met ondermeer deze stappen kan de voortdurende transfer van financiële middelen van publiek naar privaat weer ten dele worden omgedraaid. Winsten op nutsactiviteiten kunnen weer anders worden besteed. Opgesplitste banken kunnen met hun speculatieve activiteiten weer gewoon failliet gaan zonder dat het geldverkeer in gevaar komt, de economie kan dan ongestoord blijven functioneren en miljarden overheidssteun kunnen dan bij de volgende bankencrisis achterwege blijven. Het schuldenniveau gaat over enkele generaties eindelijk weer dalen. Met het herfinancieren van een bepaald deel van de hypotheek door de staat, wordt een deel van de last van huizen met onderwaarde van de banken naar de overheid overgeheveld. In ruil daarvoor kan de overheid een deel van de eerder betaalde marktrente omzetten in belastinginkomsten. Bij verkoop van het huis (met onderwaarde) vervalt de rente-vervangende belasting en is de restschuld af te lossen tegen de aangegane lagere staatsrente.
Marktwerking als ‘geloofsartikel’ moet dan wel worden ingeruild voor marktwerking als ordeningsprincipe naast andere ordeningsmodellen. Niet de systemen verhinderen de noodzakelijke veranderingen, maar ons denken over die systemen.

Meer over dit onderwerp:
– I love rente. Over een onhoudbaar systeem;
– Banken blijven de winnaar.