Wuppertal, meer dan de Schwebebahn

Hoe burgers hun stad een mega-impuls gaven.

Blik over het uitgestrekte en heuvelachtige Wuppertal.

Je moet niet opkijken als een Duitser zijn wenkbrauwen fronst als een Nederlander zegt naar Wuppertal te gaan. Wat heb je daar nu te zoeken, is vaak de reactie. Als een van de oudste industriesteden van Duitsland staat het niet op het to-do-lijstje van de gemiddelde toerist. Maar wie een stad (345.000 inwoners) wil zien, dat doortrokken is van de geschiedenis van haar onstuimige stadsontwikkeling, industrialisatie, de oorlog, industrieel verval, verarming van de stad en hernieuwd vertrouwen door burgerinitiatieven, zal er veel nieuwe ideeën op kunnen doen. Wuppertal is ook de stad van danstheater Pina Bausch.

The English version of this article can be found on our EU-website.

Wuppertal deed in textiel
Wuppertal is net geen Ruhrgebied, al zullen veel Nederlanders deze industriestad wel snel tot het kolen- en staalgebied van Duitsland willen rekenen. Maar Wuppertal ligt in het Bergisches Land én het had niet zoveel met productie van kolen en staal, maar des te meer met textiel en later chemie. Toch bepaalden kolen, staal en water wel de industriële basis van de stad. Wuppertal nam immers veel staal en kolen af van het nabijgelegen Ruhrgebied om haar eigen textiel- en staalverwerkende industrie zoals smederijen te ontwikkelen.
Oud is Wuppertal in haar huidige vorm niet. Na een volksraadpleging werden in 1930 diverse dorpen samengesmeed onder een nieuwe naam: Wuppertal. De stad werd daarmee een van de grootste en best florerende industriegebieden van Duitsland.

Wederopbouw en nieuwe stadsinzichten
De stad was in WOII zwaar getroffen en veel van de typerende Gründerzeit-huizen zouden niet meer in het straatbeeld terugkeren. Neemt niet weg, dat in de noordelijke stadsdelen, nog veel fraaie en steile straten uit die tijd zijn te bewonderen. De wederopbouw gaf ruim baan aan het eigen vervoer, de auto. Details bij nieuwbouw maakten plaats voor grauwe strakke betoncontouren. Vooral in het centrum van de stad is deze vorm van ‘moderniteit’ ruim aanwezig. De voor Wuppertal zo kenmerkende ‘Schwebebahn’ (zie video onder deze blog), leek na WOII door haar aanzienlijke schade het veld te moeten ruimen. Dat kon maar ternauwernood worden voorkomen en inmiddels rolt de zweefbaan al 116 jaar.

Industrieel verval en burgerlijke wederopstanding
Al voor WOII leek de grote groei uit de textielindustrie weg te vloeien naar andere werelddelen. Het vervaardigen van uniformen voor het Duitse leger bracht tijdens de oorlog een kleine opleving, maar richting ’70-jaren van de vorige eeuw, viel het doek voor de textielindustrie in Wuppertal.
De regio, Wuppertal, Solingen und Remscheid, kon echter niet op de herstructureringsgelden van het land rekenen, zoals het Ruhrgebied. Ze moesten het zelf maar zien te rooien.
Pas aan het begin van deze eeuw namen burgers, ondernemers en politici het lot in eigen hand. Via ‘politiek handwerk’ en protestacties die de volle aandacht van de media trokken, veranderde de lijdzaamheid in actieve betrokkenheid en kwamen ook de zo noodzakelijke structuurmiddelen los.
In 2008 kreeg de stad de nationale Bundes-prijs ‘Plaats van de veelzijdigheid’ („Ort der Vielfalt“).


Video: een goede impressie van de ‘Nordbahntrasse’.

Burgerbeweging ‚Wuppertalbewegung‘
In 2006 nam een groep burgers het heft in eigen hand. De lokale overheid had weinig financiële middelen en ook ontbrak het aan enige ambitie. Inmiddels telt deze krachtige vereniging 1.300 leden en meer dan 3.500 steunleden.
De vereniging stelt zich tot doel om door vrijwillige inzet van burgerbetrokkenheid de toekomst van de stad vorm te geven. Concreet wil zij projecten tot stand brengen die direct en duurzaam van praktische nut zijn voor alle bevolkingsgroepen en een ‚hoge graad van aanraakbaarheid‘ hebben. Hiermee neemt zij invloed op de eigen leefomgeving aansluitend bij de cultuur, geschiedenis en de landschappelijke waarden.

Eerste grote mijlpaal: ‚Nordbahntrasse‘
Het eerste grote wapenfeit van de vereniging is de zogenaamde ‚Nordbahntrasse‘ (zie foto-collage onder). Deze 22 kilometer lange stilgelegde Rheinische spoortraject is door inzet van heel veel actieve leden in acht jaar tijd omgetoverd tot een comfortabel voet-, fiets- en skatepad. Van dit mega-burgerproject dat in 2006 startte, werd op 19 december 2014 de eerste fase geopend.
Het pad trekt inmiddels steeds meer belangstellenden van buiten de regio en buiten de eigen landsgrenzen. Het project begint een nieuw kenmerk van de stad te worden, die vergelijkbaar is met de Schwebebahn. En dat werd tijd, want die ontstond reeds 116 jaar geleden. Algemeen wordt verwacht dat het project meervoudige economische effecten op de stad zal hebben. De gronden langs het traject worden inmiddels attractieve woonlocaties of vestigingsplekken voor kleine ondernemers. De eerste coworkingplekken voor ondernemers zijn al gestart. En zoals te verwachten is, begint ook de gemeente belangstelling te tonen. Haar grond wordt dankzij vrijwillige jarenlange burgerinzet weer wat waard. Grond die voor dit project werkelijk waardeloos geworden waren.

Impressies van ‘Utopiastadt’ (links) en het ‘Nordbahntrasse’.

Levenskwaliteit
Het project draagt ook bij aan de levenskwaliteit van de in een neerwaartse spiraal belande stad. Bij mijn bezoek ontmoette ik blije vrijwilligers die apetrots ‚hun‘ ‚Nordbahntrasse‘ (geen Strasse) lieten zien: ‚Eigenlijk hebben we nu onze reparatiedag, maar ik kan een Hollander geen fiets weigeren. Ze zijn gratis, geef ervoor wat je wilt en ga lekker fietsen.‘ Inmiddels is een van de meerdere verlaten stationnetjes omgebouwd tot ‚Utopia-stadt‘. Een ontmoetingspunt voor buurtbewoners, kunstenaars, ondernemers en toeristen. Er worden culturele avonden georganiseerd, fietstochten, sportwedstrijden, spellen voor kinderen, enzovoort. En niet onbelangrijk, het project heeft de multiculturele bevolking dichter bij elkaar gebracht. Samen kregen zij, in tijden van grote werkloosheid, een gemeenschappelijk doel: hun stad mooier, leefbaarder te maken.

En de gemeente?
Toen de vereniging ‘Wuppertalbewegung’ in 2007 bij de gemeente Wuppertal aanklopte voor ondersteuning voor het ambitieuze project, stuitte zij op terughoudendheid vanwege de deplorabele financiële situatie van de stad. De stad zag zichzelf niet in staat om ook maar beperkte middelen te investeren in het project, zelfs niet later voor het onderhoud en de noodzakelijke aanpassingen voor de verkeersveiligheid te kunnen zorgdragen. Vooral de talrijke viaducten, bruggen en tunnels leken de grootste risico’s te vormen voor de veiligheid en de voor een periode van 20-jaar aangegane verplichtingen jegens de private en burger-investeerders.
Een doorbraak kwam toen de vereniging de 20-jaar lopende verplichtingen op zich nam en de gemeente voor jaarlijks maximaal €250.000,00 aan het onderhoud zou bijdragen en de weg juridisch als openbare weg zou beschouwen. Deze afspraken, aansprakelijkheden en verantwoordelijkheden tussen het burgerinitiatief (in dit verband optredend als Wuppertaler Nordbahntrassen GmbH) en de gemeente, werden in een contract (pdf) vastgelegd.
Om de voortdurende controle op veiligheid van de vele tunnels en bruggen in het traject te kunnen garanderen werd een uniek partner- en sponsorschapsconcept (Streckenpatenschaftskonzept) bedacht. Maar liefst 50 organisaties en privé-personen controleren nu dagelijks het gehele traject op afval, gevaren, defecten, gedrag bezoekers en het benodigde onderhoud aan groen en infrastructuur.

Intussen heeft de Stadt Wuppertal de wens te kennen gegeven nu zelf deze verantwoordelijkheid te willen overnemen, wat inmiddels is geëffectueerd.


Video: Een ritje met de 13 km lange ‘Schwebebahn’.