Wij willen ook Berlijn zijn!

Hoe Nederlandse bestuurders hun steden op zijn Berlijns willen laten 'bruisen'.

Het in Nederland vaak gekopieerde ‘Berlijnse café’.

Bruisen. Onze binnenstad moet bruisen. Welke gemeente met meer dan 2 inwoners spreekt er niet over? Sommige plekken in Amsterdam koken inmiddels over, maar veel andere Nederlandse steden verzuchten waarom hun gemeente niet zo ‘bruisend’ kan zijn. Na een excursie naar Berlijn weten de bestuurders het: zó wil ik het. Beetje losser, verrassend, levendig, afwisselend. Echter weinig gemeentelijke bestuurders hebben een flauw idee van wat ze eigenlijk in hun eigen stad willen kopiëren. 
Een verkenning van de copy/paste-elementen van het bewonderde Berlijn.

maakbaarheid
Foto: Twee vormen van ‘maakbaarheid’: links Hoog Catharijne, rechts Coehoorn Centraal (Arnhem).

Het begeerde Berlijn
Wat is het dat zovelen telkens weer naar Berlijn lokt? Waarom willen zoveel mensen een stad zien die ook niet na ruim 70 jaar hersteld is van haar grauwe levensloop? Waarom willen we zo graag een stukje Berlijn mee naar huis nemen, van een stukje Muur (indien nog verkrijgbaar) tot dat sfeertje in dat leuke cafeetje, dat losse, beetje rommelige, dat ontspannene?
In deze blog verkennen wij wat het DNA zou kunnen zijn van Berlijn en wat we zouden kunnen kopiëren uit deze stad, en wat we vooral niet moeten proberen in onze steden over te nemen.

De val van de Muur liet gaten in de stad vallen die nu al jaren ‘tijdelijk’ worden ‘bezet’.

Waarom is Berlin zo begeerd?
Tijdens onze rondleidingen raken vele bestuurders, beleidsmakers en andere stadsprofi’s ‘begeistert’ van Berlijn. Er is bewondering voor de dynamiek in deze stad. Haar geschiedenis. Haar gave ontspannen plekken. Nederlanders voelen zich er thuis. Een deel van de Nederlanders. Immers wie van Rococo&Raffinement houdt, gaat naar Parijs. Wie van Rock&Roll houdt slaat linksaf naar Berlijn. Wie van beide houdt, scharrelt door het onvoorspelbare London.
Maar waarom voelen veel Nederlanders zich zo thuis in Berlijn? Is het dat zij een keer weg willen uit het aangeharkte Nederland, het land van de VINEX-wijken, de fijnmazige regeltjes, de veelal slaapverwekkende woon- of kantorenwijken? Of zijn het de ruime Berlijnse straten, waar trottoirs zo breed zijn als onze tweebaanswegen. Zijn het de reuzebomen die van vele straten een met huizen omzoomd park maken? Is het het improviserende karakter van de inwoners van Berlijn en haar stadsbestuurders?

berlijn-admiralbruecke
Foto: Het beeld dat velen herkennen. Maar probeer dat eens in Nederland, zonder vergunning.

Wat maakt het DNA van Berlijn?
Eigenlijk weten we het misschien wel. Berlijn heeft wat doorgemaakt. We kennen haar geschiedenis. Iets met oorlog en een muur. Maar een koppeling tussen wat we zo ‘leuk’ vinden aan deze stad en haar afschuwelijke geschiedenis, maken we zelden. Immers, het zijn niet echt gezellige onderwerpen en bovendien zou het wel eens tot de conclusie kunnen leiden dat we de Berlijnse DNA en alles wat daar uit is voortgekomen, niet naar onze eigen steden kunnen overzetten.
De ontberingen die haar bewoners hebben doorgemaakt, hebben het toch al koppige karakter van de Berlijner nog verder versterkt. Twintig jaar in tenten wonen. Twintig jaar tot de laatste puin uit de straten was verwijderd. Een overheid die zo gecompromitteerd was dat zij moreel niets meer te melden had. Een overheid die haar burgers amper kon helpen, ze was zelf verminkt en gedecimeerd.
Onvermijdelijk was overleven alleen mogelijk door vooral zelf de handen uit de mouwen te steken. Snel genoegen te nemen met iets dat werkt, ook al is dat met houtje-touwtje. Laten we het snel gezellig maken, ook al hebben we weinig tot niets meer over.
We zoemen in op het DNA van Berlijn, en bekijken wat copy/paste is en wat niet.

groningen
Foto: Het Groningse voormalige gasterrein (CiBoGa) als aangeharkt vastgoed-pauzenummer.

Copy/paste 1: de mentaliteit
Nederlanders missen in veel gevallen de lange adem en de drive om een klein initiatief, een ‘hippe plek’ of zo, zover op te stuwen, dat wordt toegewerkt naar een permanente situatie. Er zijn uiteraard uitzonderingen, maar we gaan niet zo voor de ‘dood of de gladiolen’.
Berlijners, zo liet een Rotterdamse stadsprofessional mij weten, gaan tot het gaatje, ze nemen onwijs veel risico en laten zich niet door de overheid omver blazen. Je moet tegen bonje kunnen als initiatiefnemer en ambtenaar. In Nederland zijn veel mooie alternatieve, door burgers gestarte ruimtelijke initiatieven gedoog-plekken, waar gewerkt wordt binnen ambtelijke kaders of die van een projectontwikkelaar.

Leegstaande rangeerterreinen en werkplaatsen zijn een ‘uitvluchtsoord’ voor jongeren.

Copy/paste 2: de ruimte
Ruimte heeft in Berlijn drie dimensies: ruimte in leegstaand vastgoed of terreinen, ruimte in de openbare ruimte zoals de brede straten en trottoirs, en ruimte is ‘urban control’.
Een fles frisdrank met koolzuur gaat pas bruisen als je de dop eraf draait en niet alleen door er koolzuur in te stoppen. Daar is dus ruimte voor nodig, ruimte om de energie te laten ‘ontsnappen’, vrij te maken.
Zo helpt de leegstand in Berlijn, die nog steeds aanzienlijk is, maar snel slinkt, bij het realiseren van experimenten. Op terreinen waar geen commerciële druk op ligt, is nu eenmaal meer mogelijk dan op snippers aan de Amsterdamse IJ-oevers.
De brede opzet van de Berlijnse straten en dan vooral de trottoirs, maakt veel activiteiten mogelijk in de woonbuurten, zonder dat voetgangers hinder ervaren. Het straatbeeld van Berlijn is daardoor veel gevarieerder. Op de Nederlandse stoepjes, kun je vaak nog niet eens je fiets kwijt, zonder een vader of moeder met buggy te hinderen.
Ruimte in ‘urban control’. Daar is een boek over te schrijven. Laten we het hier beknopt houden. Met ‘Urban control’ bedoel ik de mate waarin burgers feitelijk en objectief dan wel subjectief gevoelsmatig zich gecontroleerd weten of voelen bij hun acties in de openbare ruimte. Controle ‘aan de voorkant’ (vergunningen, rondneuzende controleurs) is in Berlijn minder aanwezig (maar niet afwezig) dan in Nederland. Een gebrek aan geld en dus ambtelijke capaciteit is een van de oorzaken. Staat tegenover dat controle ‘aan de achterkant’, door de politie, solide kan zijn als grenzen worden overschreden.

De ruime Berlijnse trottoirs zijn royale publieke ruimte.
arnhem-horeca
Afbeelding: Artikel in De Gelderlander.

Copy/paste 3: ruime vestigingsmogelijkheden horeca en MKB
Berlijn was ooit de hoofdstad van Pruisen, de bakermat van de bureaucratie. Dus je kunt niet stellen dat Berlijn geen formulieren en stempels kent. Toch is er in de praktijk veel ruimte voor vestiging van horeca en retail. Loop eens een aantal straten door en verbaas je over het lage instapniveau (kwaliteit/inrichting/uitstraling) van het grote aantal zaakjes. Zij maken samen het levendige en verrassende straatbeeld dat veel bezoekers zo waarderen.
Natuurlijk zijn er excessen. Delen waar veel van hetzelfde aanbod is. De bekende kebabzaken en belwinkels, of de kleine horeca met doorgezakte bankstellen (met overigens voortreffelijke koffie en gebak), de minuscule restaurantjes verscholen in de souterrains. Hoe overleven die allemaal? Het zal de gemeente een worst zijn. Waar in Nederland het MKB en horeca in bescherming wordt genomen door een gemeente die winkels per straat maximeert, zoeken in Berlijn consument en het aanbod het zelf maar uit. Natuurlijk vallen er meer om, maar de variatie is groot (weinig ketens), en het aantal nieuwe toetreders ook. Neem Arnhem: daar is het denken nog ver verwijderd van de ruime aanpak van Berlijn. De sfeer is niet maakbaar, toch gaat Arnhem het proberen (zie inzetje). Wellicht tegen beter weten in.

krant
Krantenartikel over doodse gebied bij Hauptbahnhof.

Copy/paste 4: pragmatisme
Als niet kan wat moet, moet maar wat kan. Dit pragmatisme is vermoedelijk een overblijfsel van de onmenselijke tijden in deze stad. Na een generatie van wonden likken, puin ruimen, rouwen, kwam voor velen al 16 jaar na het einde van de oorlog, het 28-jaar durende gedwongen afscheid van vrienden, familie en collega’s: de Muur sneed Berlijn in twee en maakte van West-Berlijn een ingemetseld eiland.
Het maakte veel Berlijners verbitterd, in oost en west. De toch al grootstedelijk ‘grote mond’ kreeg een rauwe variant: reisgidsen waarschuwden voor de ‘Berliner Schnauze’. De jongeren daarentegen, waaronder veel naar Berlijn verhuisde dienstweigeraars maakten in de puinhopen van de stad hun eigen wereld. Het was de tijd van David Bowie die naar Berlijn kwam om daar op adem te komen.

berlijn-pragma
Foto: Pragmatisch, een fietspad snel verleggen of een cinema in een appartement.

Copy/paste 5: rommel en verval
Toegegeven, over de hele linie is Berlijn geen wonderschone stad. Het heeft wel wonderschone plekken, wijken, architectuur, maar de stad als geheel is geen partij voor het intacte Parijs.
Rommel, grafitti, verval. Het zal ook menig Berlijner storen, maar het doet weinig af aan de alledaagse realiteit in bepaalde delen van de stad. Vooral wijken als Friedrichshain, Kreuzberg, het noorden van Neukölln, delen van Prenzlauerberg, zijn ‘kleurrijk’ van de graffiti en lokaal verval. Neemt niet weg dat een miljoenen kostend appartement naast een met protestleuzen behangen kraakpand wordt gebouwd. Ondenkbaar in Nederland. De waarde van een pand is in Nederland daarvoor te sterk gerelateerd aan het aanzien van de hele straat. Dat is in Berlijn minder. Verval wordt minder snel bestreden. En dat staat minder kapitaalkrachtige starters in staat zich uitgedaagd te voelen om daar ‘hun ding te doen’. Verval leidt tot laagdrempelige toetreding. Popup wordt als term wel gebruikt, maar vooral in het Nederland waar elke vastgoedeigenaar wacht op herstel van de eeuwige groei van het rendement. In Berlijn waar ‘pauzenummers’ wel bestaan, maar onder minder druk staan, kan vanaf verval opnieuw en vaak langtijdelijk of zelfs permanent aan een nieuwe toekomst worden gebouwd.

berlijn-holzmarkt
Foto: De Berlijnse Holzmarkt is een populair doorontwikkeld grootschalig burgerinitiatief

En nu?
Uit bovenstaande wordt snel duidelijk dat de kopieerbaarheid van wat er in Berlijn gebeurt, niet eenvoudig is, maar ook niet onmogelijk. Voor een geslaagde andere lokale aanpak in een stad, is een heroriëntatie van het denken en handelen van vooral de lokale overheid noodzakelijk. Veel zal anders benaderd moeten worden. Maar de burgemeester die in de lokale krant over ‘een bruisende stad’ rept, is aan zijn stand verplicht de daad bij het woord te voegen. Als hij of zij denkt dat het kan binnen de bestaande kaders, zal tot ontdekking komen, dat zijn binnenstad uitdroogt als winkelketen na winkelketen de stad de rug toekeert.

Wie het aandurft kan contact met ons opnemen voor een presentatie of ondersteuning.


Video: De film ‘Lust and Sound’ over de roerige jeugdcultuur in de tachtiger jaren.