Tussen tijdelijk en permanent (3)

EEN BLOGSERIE OVER DE TIJDELIJKHEID VAN PERMANENTIE IN STADSONTWIKKELING.

Foto: Bijeenkomst van de actiegroep MEGA SPREE in Tacheles, Berlijn.

We leven in een tussentijd, zo wordt gesteld. Maar waarom zouden we nu in een ‘tussentijd’ leven? Wat was ervóór en vooral, wat komt erna? Een blog over de tijdelijkheid van permanentie in stadsontwikkeling.

In de komende maanden publiceren wij elke zondag een blog over de volgende onderwerpen:

  • Berlijn als bakermat van permanente tijdelijkheid.
  • Waar liggen kansen of noodzaak voor tijdelijke ontwikkelingen?
  • Wie zijn die ruimte-pioniers?
  • Waar ligt de speelruimte voor ruimte-pioniers?
  • Wie zijn er bij tijdelijk gebruik betrokken?
  • Welke plekken zijn geliefd voor tijdelijk gebruik?
  • Hoe eigenen ruimte-pioniers zich ruimte toe?
  • Welke hindernissen moet een ruimte-pionier nemen?

In deze blog: Wie zijn die ruimte-pioniers?

Lees ook de eerder gepubliceerde blogs.

Ruimte-pioniers serieuze actoren in stadsontwikkeling
Wat lange tijd gold als een informeel fenomeen die de aandacht van een zichzelf respecterende planoloog of stedenbouwkundige niet waard was, is inmiddels uitgegroeid tot serieuze extra optie in vormen van stadsontwikkeling. Skateterreintjes op verlaten industrieterreinen, bars in woonkamers van slooppanden, buurttuintjes op would-be bouwterreinen, interculturele groentetuinen, tijdelijke stadsstranden. Het leek een exotische ontwikkeling in steden als Berlijn, Warschau of Budapest. Maar nu ook de leegstand om zich heen slaat en de bouwgolf is gekalmeerd, blijken ook plekken in Nederlandse steden aantrekkelijke locaties te zijn voor tijdelijk gebruik. Daarbij laten we hier maar even in het midden hoe tijdelijk ‘tijdelijk’ is.
Steden worstelen met de ruimte, niet met het tekort, maar met de omgang in termen van kapitaal, beheer en veiligheid. Om als gemeente in te kunnen spelen op deze ook in Nederland normaal wordende trend, is het goed om te weten wie die ruimte-pioniers zijn. Wat maakt hen tot ruimtepionier, wat brengen ze mee en wat drijft hen?

Even voorstellen: de ruimte-pionier
Ruimte-pioniers ontdekken opgewonden een nieuw ‘leeg’ of ‘verlaten’ terrein, weten de eigenschappen van de plek te benutten en passen zich flexibel aan aan de gegeven omstandigheden. In de meeste gevallen staan ruimte-pioniers ver af van wat we kennen uit de tijd van de krakers. De gedrevenheid van deze nieuwe pioniers kan ook zeker een element van protest bevatten, maar meestal is een intrinsieke drive om de directe omgeving een beetje mooier, socialer te maken, de belangrijkste basis.
De term ‘ruimte-pionier’ zegt iets over wat zo’n persoon doet, maar weinig of zijn of haar achtergrond. Een ruimte-pionier kan een geëvolueerde kraker zijn, maar ook een buurtbewoner, een planoloog, jurist, timmerman, ondernemer, hovenier of architect. De deskundigheid van de gemiddelde ruimte-pionier is dan ook een factor waar de andere actoren, grond- en vastgoedbezitters en gemeenten danig rekening mee moeten houden.

Geen geld, wel tijd
De meeste ruimte-pioniers gaan voor betaalbare ruimte, binnen of buiten, om voor een bepaalde tijd tot ontwikkeling te brengen. Dit tijdelijke perspectief betekent geenszins dat deze tijdelijke initiatieven niet kunnen uitgroeien tot meer permanente plekken. In de meeste gevallen kan de ruimte-pionier maar net de out-of-pocketkosten van een pand of het terrein financieren, huren van het goed is in veel gevallen niet haalbaar. Veel eigenaren van vastgoed en terreinen staan dan ook niet te trappelen voor een ‘leuk’ initiatief in hun leegstaande pand of beoogde bouwterrein.
Ruimte-pioniers investeren veel in zo’n tijdelijke plek, niet met geld, maar met tijd en veel betrokkenheid. Dat kan anders liggen bij meer op courante locaties gelegen terreinen en panden. Daar kunnen de pioniers soms een haalbare business-case tot stand brengen waarbij panden tegen zachte marktprijzen worden verhuurd en entreegelden en horeca-opbrengsten tot een rendabel project kunnen leiden.

Tijdelijkheid leidt tot veelzijdig ruimtegebruik
De ruimte-pioniers zijn niet in één hoek te vinden. Ze zijn opereren in allerlei soorten activiteiten: cultureel, sport en vrije tijd, groen en stadslandbouw, sociaal, bedrijfsmatig. Kenmerkend voor ruimte-pioniers is dat zij in korte tijd in staat blijken om een cluster van uiteenlopende activiteiten op het terrein of in het gebouw bijeen te brengen. Zij beschikken dan ook al vaak voordat zij zich op een terrein melden over een uitgebreid en actief netwerk.
Vooral in de initiële fase zijn deze pioniers in staat om snel losse cellen van initiatieven aaneen te smeden tot een actief netwerk. Vaak zijn in het begin de beperkingen nog te overzien en de spanning van het experiment spreekt veel mensen aan. De collectieve druk die de ruimte-pioniers ervaren is echter al snel groot, de betrokken vrijwilligers, de publiciteit, de overheid en de eigenaren van het vastgoed of terrein gaan al snel eisen stellen. Ook buurtbewoners en in de omgeving opererende ondernemingen kunnen zich melden vanwege angst voor overlast of ‘valse’ concurrentie.

Zijn ruimte-pioniers idealisten en filantropen
Uit onderzoek in Berlijn blijkt dat de helft van de ruimte-pioniers een vorm van ondernemerschap nastreeft. Dat kan op strikt commerciële basis zijn, maar ook beschouwen veel van hen zich als cultureel of maatschappelijk ondernemer. Waar voorheen ondernemerschap en maatschappelijke betrokkenheid onverenigbaar leken, vloeien die nu steeds meer in elkaar over, zeker bij ruimte-pioniers. De weerzin die veel bedrijven met hun handelen hebben opgeroepen enerzijds en de afnemende subsidies anderzijds, brengen nieuwe vormen van ondernemerschap voort.
Voor een deel van de jonge pioniers is ruimte-pionieren ook een springplank naar een beroepsmatige loopbaan. Voor de wat oudere pioniers kan het een waardevolle aanvulling zijn op een part-time baan of een actieve onderbreking (door werkloosheid) van de beroepscarriere. Voor weer anderen is het een levensinvulling, laag betaald, maar met een hoge mate van mate van immateriële beloning en inspiratie.