Publieke vrijplaatsen geven buurten regie en samenhang

Een wijk wordt gebouwd; een buurt ontwikkelt zichzelf.

Een ‘spontaan’ ontstane buurtpark in de wijk Coehoorn in Arnhem

Het is niet echt traditie in ons planningsgerichte Nederland: ruimte in de stad of dorp vrijlaten voor invulling door de omgeving, de buurt, de wijk. We zijn bang voor een rommelige plek, onduidelijkheid over de spelregels, overlast en kleine criminaliteit. In reactie daarop kennen we in Nederland geen vierkante meter meer dat niet is bestemd, geen vierkante kilometer meer die niet door camera’s wordt ‘bewaakt’.
Als een overheid een participerende samenleving wenst, zal zij ook in de bebouwde omgeving zich meer bescheiden moeten opstellen en ruimte laten aan hoe de buurt om wil gaan met de beschikbare openbare ruimte.

Wanneer komt de buurt eens in actie?
Veel overheden willen ‘bruisende buurten’, actieve bewoners die zelf ‘ook eens’ de handen uit de mouwen steken. Deze trend bij de overheden is echter weinig principieel gedreven. Bezuinigingen op gemeentelijke begrotingen, sterke reductie van het ambtenarenapparaat, het wegvallen van ontwikkelingskapitaal (beleggers, investeerders) zijn de echte drijfveren. Je ziet dan ook dat deze beweging van de gemeentehuizen naar de buurten vanuit het hoofd komt en niet vanuit het hart. Veel overheden geloven er niet echt in. Bloembollen onder een weggehaalde stoeptegel, een moestuintje op het braak liggend terreintje is tot hier aan toe. Maar een buurtpark op een beoogd bouwterrein is toch wel andere koek. Veel gemeentelijke overheden wachten met smart op het langverwachte ‘herstel van de markt’, de tijd dat alles weer ‘normaal’ gaat worden.

Een wijk wordt gebouwd; een buurt ontwikkelt zichzelf
Voor de helderheid verstaan we hier onder een ‘wijk’ een fysieke gebouwde plek in een stad of dorp. Een buurt wordt gevormd door haar bewoners, haar gebruiken, de sfeer, community-activiteiten. We maken dat onderscheid amper, overtuigd als we zijn (of waren) dat we met het ontwerpen en bouwen van een wijk, we ook een buurt ontwierpen en tot stand brachten.
We weten inmiddels beter. Nederland heeft een hoog percentage van zielloze, copy-paste wijken, waarin 4 of 5 modellen woningen, duizend maal zijn gekopieerd en in logistiek verantwoorde wijze zijn opgesteld. De levendigheid van deze wijken is meestal tussen 7.00 en 8.00 uur en 17.00 en 19.00 uur als de werkpendelaars hun auto weer vakkundig naar hun carports loodsen. Het leven speelt zich dan verder binnen en in de achtertuin af. In de zorgvuldig geplande parkjes slenteren enkele honden met hun eigenaar op zoek naar een uitlaatmogelijkheid. De wijk is af, maar de buurt is amper tot bloei gekomen.

Onze blogs volgen via RSS? Volg deze link of kies onderaan deze site de onderwerpen. (Wat is RSS?)

Coehoornpark, niet gepland, wel gewenst
In Arnhem is sinds een kleine twee jaar een bijzondere ontwikkeling gaande. In een zevental leegstaande gebouwen mag een aantal burgers voor 5 jaar naar eigen inzicht een creatieve wijk inrichten. Na amper een jaar beschikbaarheid van de panden, zijn alle beschikbare plekken voor ondernemers verhuurd.
Al vrij in het begin van het project meldde zich NL Greenlabel met de vraag of de grote lege ruimte, die een gesloopte kerk 22 jaar geleden had achtergelaten, als park mocht worden ingericht. Met medewerking van de gemeente Arnhem kwam dit ‘tijdelijke’ park er.
Het is inmiddels een oase in een overigens versteende wijk, of meer, in de hele parken-arme binnenstad. Inmiddels is het park uitgegroeid tot ontmoetingsplek voor de werkzame creatieve ondernemers, buurtgerichte activiteiten, moestuin en als speelplaats voor kinderen van de naastgelegen school. Maar het park is niet gepland. En het park wordt derhalve vooralsnog voor haar toekomstige ontwikkeling (een mooiere aanbinding bij de omliggende ruimte) gegijzeld door bevroren bestemmingsplannen: plannen voor de ‘herontwikkeling’ van ‘de wijk’, maar het park realiseert inmiddels de ‘herontwikkeling’ van ‘de buurt’. Maar daar gaan bestemmingsplannen niet over.

Ruimten creëren buurten, buurten creëren ruimten
Een plek kan pas van de buurt worden als het haar als ruimte is gegund. De talrijke excuus-parkjes die Nederland zo rijk is, die liggen te wachten op het ‘echte werk’, grondverkoop en bouwactiviteiten, geven een buurt niet het gevoel dat ze er veel van hun tijd en geld in moeten steken. Morgen kan de pret over zijn. Zeker als een buurt door initiatieven levendiger is geworden, voelen de vaak fantasie-arme projectontwikkelaars zich ineens geroepen om hun oog te laten vallen op de ‘planologische restruimte’, het buurtpark bijvoorbeeld, de tijdelijke horecaplek, het buurtstrandje, het trapveldje. Dan wordt de vaak eveneens planarme en financieel arme gemeente verleid met gelikte brochures, schone beloftes om dat armetierige buurtparkje op te geven. Bouwen aan de wijk gaat dan weer voor op het bouwen aan de buurt, de community.
Zo weten de initiatiefnemers van de inmiddels beroemde NDSM-werf in Amsterdam dat de gemeente een onbetrouwbare partner kan zijn. Zonder dat de beherende stichting van initiatiefnemers het wist, verkocht de gemeente het terrein aan een ontwikkelaar. Via Twitter werd afgelopen week vanuit de initiatiefnemers het volgende gemeld:
‘ndsm loods was van de gemeente! wij huurden de loods met onze stichting, inmiddels is de stichting gekaapt door gemeente. Verkocht aan stichting, overgenomen en opgetuigd met ex-ambtenaren en directeur Bouwe Olij (De Hallen, weet je nog?).’
Als de gemeenten het ernst is met burgerparticipatie zal zij zich toch anders moeten gaan gedragen. Meer ruimte vrijlaten aan de buurten maar vooral betrouwbaar zijn. Stoppen met het koketteren met ‘hippe en bruisende wijken’ om die vervolgens aan de hoogste bieder te verkopen. De steeds maar dalende opkomst bij de verkiezingen is een indicatie van een falende overheid, die zich steeds minder weet te manifesteren als ‘uitvoerder’ van de wensen van de burger, maar meer aandacht heeft voor haar eigen agenda.

Publieke ruimten spelen sleutelrol in levendige en veilige wijken
“Public spaces are key elements of individual and social well-being, the places of a community’s collective life, expressions of the diversity of their common natural and cultural richness and a foundation of their identity.”
Het ruimte geven aan publieke ruimte is in een aantal kernwoorden samen te vatten:
buurtgedreven, functie bepaalt vorm, aanpasbaar, buurt insluitend, veelzijdig, bewust van lokale cultuur, veranderlijk (keer op keer), sociaal, samenwerking bevorderend, transformerend.
Dat staat haaks op de gebruikelijke stadsontwikkelingspraktijk:
opgelegd van bovenaf, reactief, vorm voor functie, buurt uitsluitend, monolitisch, privatisering ruimte, geld-gedreven, one-size-fits-all.
Het is tijd voor sociaal leiderschap, in de burgerij, maar ook bij de overheid. Moed om in buurten actief los te laten, collectieve belangen voor te laten gaan op geld-gedreven private belangen. Ondanks alle mooie voorbeelden door heel Nederland, leven veel burgerprojecten nog bij de gratie van een gebrek aan geld en ideeën van private partijen en overheden.
Er is nog een lange weg te gaan…

Dit artikel is geïnspireerd door Project for Public Spaces.