Park am Gleisdreieck: de lange weg naar burgerinbreng

Over het moeizame proces van participatie en het prijswinnende eindresultaat.

park am gleisdreieck
Een van de ingangen van Park am Gleisdreieck.

Burgemeester Michael Müller is er duidelijk over: ‘Groene ruimten zijn er niet alleen voor de bij groen betrokkenen, maar zijn er ook voor sociale, culturele en lokaal-politieke projecten van stadsontwikkeling. Het ontstaan van Park am Gleisdreieck is daarvan een topvoorbeeld.’
Park am Gleisdreieck was het eerste park met een uitgebreid en innovatief participatieproces dat zich uitstrekte van ontwerp, aanleg tot een met de eerste jaren na ingebruikname. Het bleek een hobbelige en conflictrijke weg, maar ook een leerzame reis.

Duwen en trekken aan het ontstaan van Park am Gleisdreieck
Ooit was het park het grootste rangeerterrein van Europa. We spreken van de jaren ’20 van de vorige eeuw. Pas in de zeventiger jaren ontdekten buurtbewoners en later natuurliefhebbers dat zich tussen de lang stilgelegde sporen een bijzondere biotoop aan het vormen was. Tussen alle staal en steen. In 1980 werden maar liefst 413 plantensoorten, 60 boom- en struiksoorten, 10 zoorgdiersoorten en 112 vlindersoorten geteld. Wat volgde was een kwart eeuw van participatief duwen en trekken om de toekomst van wat zou uitgroeien tot het voorbeeldpark Park am Gleisdreieck.

park am gleisdreick
Het verleden in Park am Gleisdreick is nooit ver weg. Op de achtergrond het Deutsche Technikmuseum.

Het proces was al vanaf het begin complex. Er waren 5 niet de minste organen en groepen betrokken:

  • De Berlijnse senaat (‘gemeenteraad’);
  • Bezirk (‘deelgemeente’) Tempelhof-Schöneberg;
  • Bezirk (‘deelgemeente’) Friedrichshain-Kreuzberg;
  • Ontwerpbureau Loidl;
  • Grün Berlin als bouwheer;
  • diverse burgerinitiatieven.

Het terrein had daarnaast diverse -soms niet meer bestaande- eigenaren: het Deutsche Reich, de bezettingsmachten van de geallieerden, de Oost-Berlijnse Riechbahndirektion en dan de Treuhand die alle voormalige DDR-terreinen moest privatiseren. Voor de toekomst zagen vele belanghebbende het ‘filetstuk’ als prima gebied voor hun plannen voor verkeer, woningbouw, industrie, maar ook voor openbaar terrein. Volop tegengestelde belangen.

Er waren daarmee talrijke tegengestelde belangen die het participatieproces moeilijk, zwaar en soms taai maakten. De vorm van participatie was onontgonnen terrein en fouten en conflicten konden dan ook niet uitblijven.

Een lange-afstands fietspad doorkruist het park van noord naar zuid, van Berlijn naar Leipzig.

Aanhoudende burger verandert het denken over het terrein
Burgers wilden de stilgelegde rangeerterreinen Schönenberg-Südgelände en Gleisdreieck tot een integrale groene zone laten uitgroeien en laten aansluiten op andere parken in Berlijn.
Lang gebeurde er niets. De toegang tot de terreinen bleef verboden en de hoge muren belemmerden het zicht op de terreinen. Toch lukte het een aantal omwonenden de terreinen te verkennen en te ontdekken welk waarde zich ongemerkt achter de muren had ontwikkeld, zo dichtbij huis en door de toegangsverboden zo ver weg.
Een actievoerder als Norbert Rheinländer (Berlijn) heeft veel betekend voor de vergroening van de stad. Hij heeft met maar liefst 11 senatoren (in Nederland wethouders) overhoop gelegen. Behalve een, die hem steunde. Toenmalige burgemeester Diepgen liet zelfs een ‘schandvlektour’ met de pers organiseren waarbij ook Gleisdreieck in de tour als schandvlek werd aangemerkt. Diepgen had geen idee wat zich onzichtbaar en onmerkbaar achter de muren had ontwikkeld.

Spelen is ravotten, je grenzen verkennen en blauwe plekken oplopen.

De ongemakkelijke weg naar ‘Bürgerbeteiligung’
De weg naar ‘Bürgerbeteiligung’ was al met al lang en hobbelig. Alles werd ingezet om achter de mening van alle betrokken partijen te komen. Het was dan aan de Bezirke, de stad en het ontwerpbureau Atelier Loidl om daar een coherent ontwerp van te maken.
Burgers in Berlijn laten zich niet elk besluit of het uitblijven ervan welgevallen. Veel conflicten waren het gevolg.
Zo zou op 20 maart 2005 het voorlopige park opengaan door een poort in het bouwhek open te stellen. Het Bezirksambt zou zorgen voor openstelling van het hek, hetgeen niet gebeurde. De honderden opgekomen belangstellenden namen het heft toen in eigen hand en hieven met gepast geweld het hek uit haar hengsels. Meteen namen omwonenden en kunstenaars bezit van stukjes van het terrein, en een buurttuin begon haar activiteiten.

Ontwerp van park en proces
Het streven was om een veelzijdig landschap te creëren of te behouden, waarbij ook de historische sporen en het ‘wilde groen’ behouden zou blijven. Delen van het park zouden in beheer worden gegeven van gebruikers, maar wel ten nutte van alle parkbezoekers. Tot slot moest de ecologische veelzijdigheid van het park uitgroeien tot een culturele veelzijdigheid, een interculturele tuin, met kunstzinnige ingrepen en speeltuinen waar natuurbeleving voorop staat.

Voor het betrekken van belanghebbenden werden de volgende instrumenten ingezet:

  1. een representatieve enquête bij de burgers;
  2. een begeleide dialoog via internet met veel aanvullende informatie;
  3. rondleidingen over het terrein;
  4. workshops om ideeën en beelden te formuleren;
  5. een openbare presentatie van de ontwerpen;
  6. een planningsweekend met 11 teams van landschapsarchitecten.

‘De weinige bezoekers die het door de gemeente verboden terrein verkenden werden verliefd op haar chaotische en verwilderde landschap. Zij ervoeren de ongeordendheid en het onbegrenste als een bijzondere stedelijke kwaliteit’. | Senatsverwaltung Berlin

De sporen van de S-Bahn en treinen die het Park am Gleisdreick in een Ostpark en een Westpark delen.

Privatisering Deutsche Bahn
Wat het ontstaan van een heus park bemoeilijkte was het besluit in 1994 van de regering Kohl om de Deutsche Bahn te privatiseren. Haar niet gebruikte gronden moest zij aan de steden verkopen. Rendement speelde ineens bij de DB een grote rol en de vraagprijzen waren niet mals. Het dwong de gemeenten om de aan te kopen terreinen in te zetten als bouwgrond, om nog enigszins uit de kosten te komen. Het leverde veel conflictstof op tussen Bezirken en de Deutsche Bahn over de mate van woningbouw vs. natuur- en parklandschap.
Toch kon de privatisering van de Deutsche Bahn en de hogere grondprijs de weg naar een parkontwikkeling niet meer stoppen.

Veertig jaar actievoeren
Gleisdreieck is niet het enige park dat pas na decennia strijd van burgers tot stand kwam. De burgers lopen bij voormalige spoortracés voortdurend tegen de macht van grote partijen aan zoals de Deutsche Bahn. Daarnaast moeten zij ook vaak opboxen tegen de eigen plannen van de stedelijke planners van de stad Berlijn.
Burgers in Duitsland en Berlijn hebben een lange adem. Sommige buurtinitiatieven lopen 20 – 40 jaar voordat het doel van het initiatief is bereikt. Het resultaat na zulke lange perioden is dan ook vaak de moeite waard. Door de inzet van kritische burgers zijn twee unieke parken onstaan: Schöneberg- Südgelände en Park am Gleisdreieck. Inspraak heeft zijn prijs, maar ook zeker haar opbrengsten.