Kraken voor behoud monument

Krakers als hoeders van een bijzonder monument: Fort Pannerden.

Foto: De krakers lieten het symbool van de kraakbeweging achter in deze mozaïek.

Het komt niet vaak voor dat een monument gekraakt wordt om het van verder verval te redden. Kraken kennen we uit de tachtiger jaren van de vorige eeuw als middel om meer betaalbare woonruimte af te dwingen. Vooral in Amsterdam nam het kraken een grote vlucht.
Maar in het jaar 2000 werd op enkele kilometers van de Duitse grens, een fort gekraakt: Fort Pannerden. Niet om te dienen als nieuwe woonruimte voor de krakers, maar om verder verval van het decennia verlaten fort te voorkomen. Zelden werden krakers door de bevolking zo gewaardeerd.
Een impressie van een merkwaardige krakersactie.

Het fort dat de tijden toch nog overleefde
Als meest oostelijk gelegen onderdeel van de ‘Hollandse Waterlinie’ werd Fort Pannerden in 1871 in gebruik genomen. Om de rijke handelssteden langs de IJssel en Amsterdam tegen aanvallen te verdedigen.
In de 1e Wereldoorlog werd het fort permanent door 250 manschappen gebruikt om te waken over de neutraliteit van Nederland. Niet dat het fort een Duitse inval had kunnen tegenhouden, maar het gaf toch het gevoel baas over de eigen grenzen te zijn. Nederland bleef buiten de 1e Wereldoorlog en de defensieve functie leek overbodig te zijn geworden.
Bij het uitbreken van de 2e Wereldoorlog werd het fort opnieuw van manschappen voorzien. Om het luchtruim uit oostelijke richting in de gaten te houden. Maar in de nacht van 9 op 10 mei 1940 vlogen de Duitse jagers over het fort op weg naar het westen. Meer dan signaleren konden de manschappen niet. En zich overgeven toen de Duitse legerleiding dreigde het fort met de grond gelijk te maken met hun ‘Dikke Berta’s’, zeer zware artillerie.
Ook na de 2e Wereldoorlog was de defensieve functie van het fort nog niet voorbij. Immers de Koude Oorlog was uitgebroken en nu was er de angst voor een ander gevaar uit oostelijke richting: die van de Russen. Die kwamen uiteindelijk niet.
Na de Koude Oorlog verviel definitief het militaire karakter van het fort en het verval zette in.

Fort Pannerden in haar huidige staat als gerestaureerd pronkstuk van Nederlandse bouwkunst.

Staatsbosbeheer nieuwe eigenaar
In 1988 werd Staatsbosbeheer eigenaar van het vervallen fort. Een stichting, waarmee Staatsbosbeheer een overeenkomst had gesloten, zou de restauratie ter hand nemen. Maar kort na de start moesten de werkzaamheden wegens geldgebrek worden gestaakt. Het verval van het wederom verlaten fort ging een nieuwe fase in.
Tot in 2000 een vijftiental krakers besloten het complex te bezetten en met de beperkte middelen die zij hadden het fort zo goed en zo kwaad als mogelijk van verder verval te behoeden. De krakers brachten ook nieuw leven in het fort. Culturele initiatieven en talrijke rondleidingen (30.000 deelnemers over de 6 jaar van bezetting) brachten het fort onder de aandacht van het grote publiek. Eindelijk kreeg het fort aandacht als bijzonder object, als monument. De krakers voorzagen in hun levensonderhoud doordat de meeste een baan hadden, niet de stereotype kraker dat velen kennen van andere krakersacties.
De inwoners van de omliggende dorpen waren dan ook zeer ingenomen met de krakers. Het verval leek te worden gestopt, men kon het complex eens per maand bezichtigen en er vonden culturele activiteiten plaats.

Een hotel, dat moest het worden
Na 6 jaar bezetting, in 2006, wilde de gemeente Lingewaard de krakers uit het pand. Een hotel moest het worden. Het mede de door Staatsbosbeheer in gang gezette omzetting naar een bijzonder fraai en verstild natuurgebied, dat het fort omringt, moest in de gemeentelijke plannen in de toekomst autoverkeer dulden om de hotelgasten naar deze uithoek te krijgen.
De gemeente bood de krakers een contract aan waarbij zij beheerder werden, als ze maar eerst het fort zouden verlaten. Bewonen van het fort was immers niet toegestaan.
De krakers weigerden. Zij vermoedden dat als ze eenmaal buiten stonden, zij er niet meer inkwamen en vrij baan zou ontstaan voor de bouw van het hotel. Ze bleven.
Hierop besloot de gemeente Lingewaard tot een even omstreden als bizarre ontruimingsactie waarbij zowel de Mobiele Eenheid als het leger werd ingezet. Immers, een fort was natuurlijk niet makkelijk in te nemen. Het fort werd zo op 7 november 2006 opnieuw een verdedigingswerk, nu bemand door krakers.
Maar de krakers waren voor de massale overmacht geen partij. En met het nodige machtsvertoon, dat landelijk nieuws werd, werden de 25 krakers uit het fort gejaagd.

De natuurlijke setting gered van gemeentelijk plannen voor de bouw van een hotel.

Opnieuw gekraakt
Amper 3 weken later, op 25 november 2006, werd het fort opnieuw bezet. Nu niet door 25, maar door 80-100 krakers. De twee man tellende kraakwacht werd omzeild.
De gemeente durfde nog zo’n ingrijpende politionele en militaire actie om opnieuw te ontruimen niet meer aan. De eerste ontruiming was bij de lokale bevolking niet in goede aarde gevallen.
In december 2006 sloten de gemeente Lingewaard, Stichting Fort Pannerden, Staatsbosbeheer en de krakers een overeenkomst waarbij de krakers de beheerders werden. Bewoning was niet meer toegestaan, maar een permanente aanwezigheid van enkele krakers, nu gelegaliseerde beheerders en gidsen voor rondleidingen, was toegestaan.
Een jaar later, december 2007 sloten alle betrokken partijen een overeenkomst voor een cultuurhistorische herbestemming en restauratie werd toegezegd. Het plan voor een hotel was daarmee definitief van tafel.
Bij de start van de restauratie in 2008 verlieten de krakers vrijwillig het fort. De onzalige plannen van de gemeente Lingewaard waren van tafel en een nieuwe toekomst was veiliggesteld, de restauratie kon beginnen. De krakers hadden als cultuurbehouders en gidsen hun werk gedaan.

Het fort wordt in 2016 als cultuurhistorisch monument opengesteld
Op 28 april 2016 was het eindelijk zover: de officiële opening van het volledig gerestaureerde Fort Pannerden. Waar de gemeente eerst een hotel zag verrijzen komen experts nu woorden te kort om het fort te roemen als landmark en hoogstandje van Nederlandse bouwkunst.
De brute macht die de lokale overheid had ingezet om haar zin door te drijven om van het fort een hotel te maken, had jammerlijk gefaald. Moedige burgers hebben 6 jaar van hun leven gewijd aan het behoud van niet alleen het fort, maar door haar nieuwe verkeersluwe bestemming, ook van de stilte van het schitterende door Staatsbosbeheer getransformeerde natuurgebied.
In plaats van auto’s van hotelgasten, rijden er nu fietsers en kleine elektrische autootjes om de bezoekers over de lange toegangsweg naar het fort te vervoeren.

Fort Pannerden, een bezoek waard. Met dank aan de krakers.
Meer informatie over Fort Pannerden.

Lees ook het artikel van Leendert Douma: ‘Mislukte’ vesting overleefde twee veldslagen’. (pdf)

Video: In vogelvlucht over Fort Pannerden