Is eigendom van vastgoed en grond onaantastbaar?

Lege panden en braakliggende bouwgronden zijn tekenen dat de markt gebrekkig functioneert.

Berucht krakersbolwerk in de Rigaer Strasse in Berlijn.

Geen onderwerp houdt de gemoederen in de steden meer bezig dan ruimte. Ruimten onder een dak (vastgoed) en ruimten onder de blauwe hemel (grond). Het is in het belang van de markt om beide schaars te houden, immers alleen dan stijgen de prijzen en de winsten.
Aan de andere kant wachten nog steeds vele tienduizenden op een betaalbare huurwoning, zoeken duizenden startende ondernemers (horeca, cultuur, creatief, maak) naar een plek om met hun onderneming te starten. Hoe lang blijft het eigendom van leegstaand vastgoed of ongebruikt/onbebouwd terrein onaantastbaar? 

De ‘markt’ van huurwoningen heeft nog nooit gewerkt
In Purmerend bedraagt de wachttijd voor een betaalbare huurwoning maar liefst 21 jaar! Dat is dus inschrijven bij geboorte om op tijd voor een woning in aanmerking te komen. Maar ook buiten de Randstad is er sprake van een onvoorstelbare wachttijd. Neem Barneveld: 7 jaar. Driebergen: 8 jaar. Utrecht-Overvecht: 7 jaar. Bennekom: 6 jaar. Enzovoort. Generaties zijn na de 2e Wereldoorlog opgegroeid met het besef dat de oorlog de schuld was van een ‘tijdelijke’ achterstand. Maar we zijn nu 70 jaar na WOII. En er lijkt weinig veranderd getuige de wachttijden. (zie ontwikkeling woningvoorraad)

Waarom blijven de (huur-) woningen dan zo schaars?

  • De woonwensen zijn gegroeid: meer meters voor minder bewoners;
  • Er is geen doorstroming naar het midden-segment;
  • De gezinnen zijn kleiner geworden;
  • 45% van de bewoners is alleenwonend.

Echter…
De woonwensen zijn niet over de laatste paar jaar gegroeid. Die zijn gelijk opgegaan met de toegenomen welvaart en daarmee lang proces van meer dan één generatie.
De doorstroming van ‘beter betaalden’ naar het midden-segment zou ook een oorzaak zijn: het zogenaamde ‘scheefwonen’. Maar waarom zijn er voor deze bewoners geen betere alternatieven gebouwd? Waar is die markt?
Dat de gezinnen kleiner zijn geworden en het aantal alleenwonenden is toegenomen zijn ook al een decennia lopende trends. Het lijkt er eerder op dat door een combinatie van factoren de bouw van woningen, huur en koop, bewust wordt afgeremd. Anders kan de nu al 70 jaar durende bizar lange wachttijden niet worden verklaard.

Is er wel een woningmarkt?
Je kunt beweren dat als er een zuivere marktwerking in de woningbouw en bouwgrond zou zijn, dit probleem zich niet zou hebben voorgedaan. De kantorenmarkt als sector waar de markt het meest vrij is, bewijst echter dat ongebreideld mogen bouwen tot excessen leidt. Vooral als ook de overheid zelf zowel marktpartij wordt (grondaankopen en eigen vastgoed) en daarnaast als wetgever met fiscale maatregelen en subsidies de markt op een wel hele slechte wijze verder uit balans brengt, daarbij soms ‘vergetend’ dat zij als pseudo-marktpartij haar eigen marktpositie kan beïnvloeden. Een verstoorde situatie die aanpassing behoeft.
Door de strikte scheiding tussen de verschillende bestemmingen voor vastgoed, zitten we nu met talrijke lege winkel- en kantoorpanden waarvan de kosten aftrekbaar zijn van de belastingen. Braakliggende gronden, met een gebruiksetiket voor een bepaalde bestemming worden voorzien van een stevige omheining en liggen soms jaren braak. Soms decennia.

De overheid moet haar gelegitimeerde rol pakken
In een gemengde economie dat Nederland van oorsprong is, heeft de overheid een corrigerende rol. Daar waar de markt verstoord raakt, er te weinig betaalbare huurwoningen zijn (extreem lange wachttijden), zet zij woningcorporaties aan tot versnelde bouw van nieuwe projecten. Gronden worden vrijgemaakt. Relevante bouwgronden die te lang ongebruikt braak liggen, worden met een speciale financiële regeling gevorderd. Bij een dergelijke regeling worden de kosten (ten bate van de eigenaar) van de grond in de totale projectkosten en in de huurprijzen meegenomen. Echter tegen een mogelijk lager tarief dan het gehoopte speculatieve ‘marktconforme’ bedrag en betaald over een redelijke looptijd van minimaal 10 jaar. Hierdoor hoeft de woningcorporatie geen schulden aan te gaan voor de aankoop van de grond.
Hetzelfde zou voor te lang leegstaande kantoorpanden moeten gelden. Eigelijk zou al na 2 jaar na aankoop een pand of stuk grond in gebruik moeten zijn genomen om een leegstandsheffing te voorkomen. Met de opbrengsten kunnen woningcorporaties worden gesteund bij het bouwen van kwalitatief goede, maar toch betaalbare huurwoningen.

Gecorrigeerde markteconomie
We hadden ooit een gematigde markteconomie. Maar sinds midden jaren tachtig zijn de remmen los gegaan en is een steeds ‘vrijere’ markt ontstaan. De grote Europese markt heeft daar zeker versnelling in gebracht, maar ook het uit de VS overgewaaide neo-liberale denken (Reagan en Thatcher) heeft geleid tot een doorgeslagen marktdenken. Geen deelgebied van onze samenleving leek meer te kunnen voortbestaan zonder grondige hervorming naar de regels van ‘de markt’. De in achterkamers besproken T-TIP handelsovereenkomst met de VS, zal deze ongewenste ontwikkeling nog verder verscherpen.
Met een doorgeslagen, ethiekloos marktdenken kan het gebeuren dat een woningcorporatie als Vivare 600 Arnhemse sociale huurwoningen verkoopt aan QSP ESS B.V., een investeringsmaatschappij van de Amerikaanse zakenman George Soros. Daarmee vervreemdt zij het eigenaarschap van Nederlandse bodem en gaat elke lokale sociale betrokkenheid verloren. Dat het uitgerekend de veel in opspraak geraakte ‘zakenman’ Soros is, geeft aan dat het Vivare klaarblijkelijk niet uitmaakt aan wie de boel wordt verkocht. Markt is markt. Als Vivare dan toch voor een buitenlandse partij kiest, moeten er wereldwijd toch echt wel alternatieven zijn geweest. Ook in de lokale Arnhemse politiek vraagt niemand zich af wie Soros eigenlijk is en of zo met het sociale woningbestand moet worden omgesprongen. De politiek is onwetend of ongeïnteresseerd. Beide zeer ongewenst. De markt in optima forma uit de morele rails gelopen.