Humboldt-Forum zoekt naar hedendaags verleden

Hoe een copy-Pruisisch stadsslot het verleden een nieuwe context moet geven

Het Humboldt-Forum in aanbouw.

In de schaduw van de 368 m hoge Fernsehturm op de Alexanderplatz bouwt Berlijn aan zijn nieuwe Pruisische stadsslot: het ‘Humboldt-Forum’. Twintig jaar aan discussie gingen vooraf aan de bouw. Immers je kunt geen steen omdraaien in Berlijn, of er komt geschiedenis onder vandaan.
Moeten de Berlijners en de toekomstige tienduizenden bezoekers blij zijn met deze facade van de geschiedenis?

Berlijn worstelt met haar verleden
Berlijn de hoofdstad van een land met een troebel verleden. Hoezeer ook het land en haar gastvrije inwoners nu door de miljoenen jaarlijkse bezoekers en vakantiegangers op prijs wordt gesteld en Berlijn als een van de meeste geliefde steden wordt aangemerkt, als geschiedenis in het geding is, is heftig debat nooit ver weg.
Op de plek waar nu het ‘Humboldt-Forum’ wordt gebouwd, stond tot enkele jaren geleden nog het regeringsgebouw van de Deutsche Demokratische Republik, DDR. Na de val van de Berlijnse Muur ontstond al de eerste discussie: moet het lege regeringsgebouw nu als historisch gedenkteken worden gehandhaafd, of moet het ‘symbool van onvrijheid’ met de grond gelijk worden gemaakt? Er kwam geen historisch verantwoorde eindconclusie. Het aantreffen van asbest bracht de oplossing: dit gebouw kon in het huidige tijdperk niet meer worden gehandhaafd en moest dus worden gesloopt.

humboldt-forum2Foto: Op de historische maquette staat het gebouw in haar oorspronkelijke vorm

Macht, het mag niet meer
Duitsland heeft door haar strategische ligging in Europa maar liefst 9 buren. Economisch is zij allen van hen de baas. Niet alleen in het huidige tijdperk, maar ook in de vorige eeuw. Welk land kon immers in zo’n relatief korte tijd zo een omvangrijk modern militair apparaat op de been brengen en de Europa van oost tot west onder de voet lopen? De macht die het land had is maar liefst 2 maal in de vorige eeuw ingezet om dood en verderf te zaaien. Nooit eerder had een land op zo een schaal een continent en later de wereld in een alles verzengende oorlog gestort.
Macht in Duitsland, samen met een nationaal gevoel, mag alleen fluisterend worden uitgesproken. Men spreekt daarom ook van een ‘Europees Duitsland en geen Duits Europa’.
De bouw van het huidige regeringscentrum aan en over de Spree was ook gedrenkt in ‘Historikerstreit’.
Bij de aankondiging dat de regering van Bonn naar Berlijn zou gaan verhuizen, waarschuwde Die Zeit dat de Berlijners niet zouden terugdeinzen om het bouwfeestje van de Bonner ambtenaren te verzieken als zij dat nodig achtten. Zo was de bouwrichting van de huidige regeringsgebouwen in Mitte (oost-west of noord-zuid) een discussiepunt omdat er ook vergelijkbare bouwplannen van de Nazi’s zijn geweest, waardoor een van de bouwrichtingen verdacht was geworden. Classicistische bouw mocht, als teken van status van de regering, maar de zuilen moesten rank blijven, dus niet te veel macht uitstralen.

humboldt-forum3Foto: Terwijl aan 3 zijden een ‘ge-historiseerde’ gevel wordt aangebracht, blijft de achterzijde modern

Moet dat nu, terug naar Pruisen
We laten de debatten over het Holocaust Monument maar even buiten beschouwing. Daar liepen alle aspecten door elkaar: de lokatie, de omvang, wie te gedenken en natuurlijk de vorm.
Bij het ‘Humboldt-Forum’ stonden de locatie en vorm wel vast. Immers, het te herbouwen complex zou komen op de plek waar het ooit stond, voordat de oorlog het beschadigde en de DDR-regering de restanten van het ‘bourgeois-paleis’ sloopte. Over de vraag of het Pruisische bouwwerk moest worden herbouwd, ontstond forse strijd. Moeten we nu weer teruggrijpen op die andere machtsperiode van ons land: die van de Pruisen? Waarom moet de DDR-geschiedenis verdwijnen? Is asbest echt de reden daarvoor? En wat voor zin heeft een met een facade ‘ge-historiseerde’ betonpaleis nu?
De discussie startte niet lang na de val van de Muur en werd pas 20 jaar later beslecht: er komt een forum, in de vorm van het oude Pruisisch stadslot.

Urban Inspiration organiseert specialistische tours door Berlijn.
Lees verder over de mogelijkheden.

Gebouw bijna gereed, wat met de inhoud
De bouw maakt inmiddels grote vorderingen. Ook de historische gevel is al bijna aan drie zijden (de vierde blijft modern) aangebracht. Via crowdfunding worden de enorme extra kosten van de gevel (ruim €100 miljoen) bij elkaar gesprokkeld.
Dat wil echter niet zeggen dat het debat is afgesloten. Zo opende een kwaliteitskrant de aanval op het concept van het in het forum te vestigen museum. Het museum moet het verleden inzetten om de huidige tijd van wereldculturen te bediscussiëren, zo wil het concept. Zo spreekt het Humboldt-Forum op haar website van een ‘uniek centrum van kunst, cultuur, wetenschap en bildung (combinatie van opvoeding en onderwijs) dat is gericht op de dialoog tussen de wereldculturen’.
Die Zeit vindt dit allemaal wat te veel van het goede. Hoe kan het concept er in bestaan de dialoog tussen culturen aan te gaan met de hulp van zo’n 500.000 op dubieuze wijze verkregen voorwerpen? Zouden wij die niet beter kunnen teruggeven, dan met deze voorwerpen ons te presenteren als ‘weltoffenes’ land?  De krant gaat nog verder: Het forum zal dienen als coulisse voor ontvangsten van staatshoofden en gala-diners, ingebed in een grote Duitse zelfverheerlijking.
Het zal de toekomstige bezoeker, zeker van buiten Duitsland weinig boeien als hij zich over enkele jaren vergaapt aan dit omvangrijke en indrukwekkende bouwwerk en zich laaft aan een museum van ongekende omvang. Met de opening zal straks weer een van de talrijke debatten over heden en verleden zijn verstomd. En kan Berlijn weer naar het volgende debat.