Het gevecht om behoud van ‘niets’

Waarom leegte in de stad van waarde kan zijn.

Het immens populaire Tempelhofer Feld dat een uithangbord voor Berlijn is geworden.

Op 25 mei 2014 gaat Berlijn naar de stembus voor een referendum over de toekomst van het populaire voormalige vliegveld Tempelhof. Een blog over een stad die door de onmetelijke leegten zonder uitbreiding van haar stedelijke grenzen nog zeker een miljoen inwoners kan huisvesten en de strijd om behoud van ‘het grote niets’.

Gevecht om niets?
Berlijn is prettig gestoord. Door haar gewelddadige historie zo grondig ‘disrupted’ dat het hechten van alle stedelijke wonden een vrijwel onmogelijke opgave lijkt. Als het al een opgave is. De stad is altijd ‘in wording’ en zal nooit ‘zijn’. Dat zeggen de Berlijners zelf.
Met honderden kleinere en grotere open ruimten van oost tot west in deze stad, zou je niet bepaald van schaarste aan ruimte kunnen spreken. Al zeker niet als je de onmetelijke vlakte van maar liefst 386 ha van het voormalige vliegveld Tempelhof beschouwt. En toch is daar een grote strijd over losgebarsten. De stad wil op 40% van het beschikbare oppervlak woningen bouwen en de nieuwe bibliotheek van Berlijn. De bebouwing is op het eerste gezicht aan de rand voorzien, maar het gaat toch om een substantiële aanslag op de beschikbare ruimte.

Wie wil niet op Tempelhof wonen?
Investeerders en de stad zien wel wat in de plannen. De plek Tempelhof heeft sinds haar opening als publieke ruimte op 8 mei 2010 een welhaast magische status verworven. Een bedevaartsoort voor Berlijners die ver van zich af willen kijken. Willen voetballen zonder iemand anders bij de BBQ te storen. Of te rollerskaten zonder ook maar iemand in de weg te rijden. Of je vlieger oplaten. Of, zoals je veel ziet, om gewoon één van de twee start- en landingsbanen helemaal af te lopen. Slenterend met je koptelefoon op. Een welhaast weldadige therapie tegen de stress van alledag.
De stad heeft echter een schuld van maar liefst €65 miljard, voor eenderde veroorzaakt door een bank die notabene van de stad was. En nu ziet de stad kansen om die magie van de ruimte te verkopen. Want de branding van deze open vlakte, met een zo bizarre geschiedenis, verkoopt nu eenmaal.

En die andere 900 ha bouwterrein dan?
Tegenstanders van de bouwplannen kunnen op 25 mei naar de stembus. Zij stellen dat de investeringen van €600 miljoen wel heel veel geld is. En bovendien, waarom gaat de stad niet bouwen op de andere 900 ha goed ontsloten bouwterreinen die de stad nog rijk is? Dat op Tempelhof ook woningen voor de lager betaalden zullen verrijzen maakt geen indruk op de tegenstanders. Slechts 9% van het bouwvolume zal voor deze doelgroep worden gereserveerd.
De actiegroep ‘100% Tempelhofer Feld‘ doet er alles aan om de in hun ogen slechte plannen op 25 mei te laten stranden. De strijdvaardigheid is groot. Geen onderwerp dat de Berlijners zo kan laten ontvlammen als betaalbare huisvesting.

Stedelijke leegte krijgt een nieuwe bestemming: ruimte
In Nederland leek de schaarste aan grond zo groot dat de grondprijzen naar bizarre hoogte stegen. Die schaarste werd ook zorgvuldig gecreëerd. Gemeenten konden met een pennenstreek van een aardappelveldje en goudmijntje maken. Verander de bestemming van ‘agrarisch’ naar ‘woon- en werkbestemming’ en de waarde gaat tientallen malen over de kop. En vervolgens kocht je die grond als gemeente en kon miljoenen op je begroting bijschrijven. Dat kon dan weer ‘direct’ aan ‘mooie dingen’ worden uitgegeven. Meer uitgeven, zonder de belasting te verhogen. Het leek alleen maar winnaars op te leveren. Inmiddels is de voorspelbare zeepbel uiteen gespat. De schulden die de gemeenten nu hebben zullen de burgers nog lang tot een fiscale plaag zijn.
Ondertussen beginnen steden in te zien dat ruimte, of beter leegte, ook een kwaliteit is. Dat muizen in een ruimer hok elkaar minder naar het leven staan dan als ze opgepropt zitten in een te kleine kooi. En zo is het ook met mensen.
Een wandeling over Tempelhof kan wellicht meer aan de geestelijke gezondheid bijdragen, dan een knipkaart met gesprekken. Nederland krijgt, zij het tegen wil en dank, weer de ruimte. Heel veel ‘niets’.
En dat is een mooi vooruitzicht.