Een nieuwe toekomst voor RAW in Berlijn

Na jaren van ups en downs lijkt zich nu een serieuze ontwikkeling te gaan voordoen.

Oud-spoorwerkplaats als openbare galerie.

Na jaren van hectische ontwikkelingen, een tijdelijke golf van criminaliteit, ruziënde projectontwikkelaars en dreigende sluiting, lijkt er nu toch een gerede kans op een duurzame doorontwikkeling van het RAW-terrein in het Berlijnse Friedrichshain. Het RAW wordt gerekend tot het grootste spontaan ontstane culturele, sport- en clubterrein van Berlijn. Maar hoe ziet haar toekomst eruit?

Friedrichshain: van Mietkasernen naar hipsters paradise
De oudere bewoners van de wijk Berlin-Friedrichshain kijken sinds het ontstaan van het ‘feestterrein RAW’ hun ogen uit. In plaats van werklieden op weg met hun broodtrommeltje, zien zij feestgangers, kunstenaars, toeristen, veel toeristen aan zich voorbij trekken. Dat was toen even wennen.
In de tijd voor de val van de Berlijnse Muur in 1989, was Friedrichshain een typische arbeiderswijk, met dicht op elkaar gebouwde ‘huurkazernes’. Het oostelijk deel van de wijk dateert nog uit de Gründerzeit, waar in het westelijk deel de Plattenbau uit de DDR overheerst. Dwars door de wijk verloopt van oost naar west een zone van neoklassisistische architectuur uit de begintijd van de DDR. In het zuidelijke deel, grenzend aan Kreuzberg, ligt het voormalige spoorcomplex en industrieterreinen.
Na de val van de Berlijnse Muur zijn veel van deze industrieën gesloten. Met de ‘ontdekking’ in de ’90-er jaren door kunstenaars en omwonenden van het door de treinenwerkplaats (RAW) verlaten terrein begon voor het terrein, en voor het zuidelijk deel van Friedrichshain een nieuwe periode: de transitie van arbeiderswijk naar hipsterwijk.
Weinigen zullen weten waar de letters ‘RAW’ eigenlijk voor staan. In elk geval niet voor ‘raw’ (Engels voor rauw), maar voor ‘Reichsbahnausbesserungswerk’, werkplaats voor het herstellen van defecte treinen van de Deutsche Reichsbahn, later alleen nog onder deze naam opererend in de DDR.
De werkplaats werd in 1867 als ‘Königlich-preussische Eisenbahnhauptwerkstatt Berlin’ gebouwd.
In de tijd van de DDR lag het RAW in Oost-Berlijn.

‘Neue Heimat’ bracht nieuw leven op RAW. Maar na 2 jaar was het voorbij: op last van de brandweer en de buurt.

Verkoop en doorverkoop
Het terrein is zowel begeerd als gevreesd bij projectontwikkelaars. Nergens dwalen in een weekend zoveel mensen over een voormalig werkplaatsterrein (70.000 m2) als over het RAW. Bovendien nog goed gelegen tussen twee populaire wijken van Berlijn: Kreuzberg in het zuiden en Friedrichshain in het noorden. Goed ontsloten door de S-Bahn station Warschauer Straße.
Maar een projectontwikkelaar die denkt snel een appartementencomplex te kunnen realiseren, merkt dat wie aan RAW komt, aan Berlijn komt. Het aantal op het terrein aanwezige ‘bespelers’ en daarmee belanghebbenden is net zo groot als zij divers is. Nee, wie wat met het terrein wil, zal een lange adem moeten hebben, en overleg niet schuwen.
Ooit was het terrein van de vastgoeddochter van de Deutsche Bahn, Vivico Real Estate. Die had geen zin om nog langer een partyzone te exploiteren met matig betalende huurders en verkocht het terrein voor €4 miljoen aan RED Berlin Development, bijgestaan door een IJslandse investeerder. Interne strijd over de toekomst van het terrein (appartementen of cultuur) leidde tot een scheiding der geesten en daarmee het terrein. Het achterste deel, eigendom van RED, probeerde met het initiatief ‘Neue Heimat’ een culturele doorstart. De IJslandse investeerders, eigenaren van het voorste, grootste en meest complexe deel, borduurden wat voort op wat er al was, hopend op de dag dat de boel tegen de vlakte kon.

Een klimhal en klimtoren vormen samen met de biergarten populaire plekken voor dagrecreatie.

Toch maar weer verkopen
De IJslanders verloren langzamerhand hun geduld. De buurt, de huidige gebruikers en het Bezirk (deelgemeente), iedereen bemoeide zich met de herinrichting van het terrein. ‘Wij betalen dit terrein, dus wij bepalen’ liet de eigenaar zich eens in een interview ontvallen.
Het duurde nog tot maart 2015 totdat het deel van de IJslandse investeerder voor maar liefst €20 miljoen over de toonbank ging. De onbekende Duitse Kurth Immobilien GmbH kocht het terrein. Vader en zoon stellen dat het terrein bij hen in goede handen is. Zij willen niemand wegsturen. Men belooft in nauwe samenwerking met de huidige huurders, aanwonenden en het Bezirk (deelgemeente Friedrichshain) in goede samenwerking de beste wensen en ideeën op te halen. Men is van mening dat aankoop van dit terrein een bijzondere verantwoording met zich mee brengt. Daarbij helpt het natuurlijk dat een speciale verordening bouwheren verplicht belanghebbenden in hun plannen te betrekken. (bron).

Ontwikkelaar begint werkbijeenkomsten met belanghebbenden
Begin 2016 is het zover: de ontwikkelaar nodigt alle huurders, ambtenaren van het Bezirk en andere belanghebbenden uit voor een reeks werkbijeenkomsten die moeten leiden tot het aanpakken van bestaande problemen op en rond het terrein, alsook de eerste stappen naar een nieuw ontwerp.
Volgens het door de ontwikkelaar online geplaatste verslag van de eerste bijeenkomst zijn ontwikkelaar en belanghebbenden het in elk geval eens over het aanpakken van actuele problemen: de toegenomen (drugs-) criminaliteit en de overlast voor de buurt.
De 27 jarige zoon van de eigenaar Lauritz Kurth benadrukt meermaals zijn wens en van zijn vader om te komen tot een culturele invulling. Om daarbij die culturele elementen en de clubs te behouden is hij bereid kruisfinanciering toe te passen: de sterke commerciële partijen betalen voor de zwakkere culturele instellingen. De aanwezig wethouder Panhoff roemde de betekenis van het terrein voor zijn wijk en de stad.
Iedereen was het er over eens dat de centrale as, die nu als informele promenade is ontstaan, de as moet worden waarlangs het terrein moet worden herontwikkeld. Voor nieuwbouw geschikt geachte stukken bleken het deel van de huidige drankopslag en het braakliggende deel aan de zijde van de Warschauer Straße te zijn. Discussie ontstond echter over de hoogte van de bebouwing: terwijl de een zo weinig mogelijk grondoppervlak voor nieuwbouw wilde, en dus hoogte accepteerde, zag de ander de zon achter de mogelijke hoogbouw verdwijnen.

Urban Inspiration verzorgt maatwerk-rondleidingen door Berlijn. Informeer naar de mogelijkheden voor uw team, afdeling of organisatie.

Iedereen nu tevreden?
Om deze vraag te beantwoorden is het nog veel te vroeg. Het ontwerpproces is nog maar net begonnen. Veel zal gerekend moeten worden om dekking van de aankoopkosten, bouwkosten en de kruisfinanciering rond te krijgen en ook alle diffuse belangen een plek te geven. De hoop is gevestigd op de jonge Lauritz Kurth, die namens zijn vader het project leidt. Van hem mag verwacht worden te snappen wat het is om zo een ‘geladen’ zone, onder jonge bezoekers minstens zo bekend als de Brandenburger Tor, te (mogen) herontwikkelen. ‘Eigendom verplicht’ stelde een van de Berlijnse kranten.
Het zal nog veel stuurmanskunst van de eigenaar/ontwikkelaar vragen om dit project tot een succesvol einde te brengen.