Een nieuwe toekomst voor 65.000 m3 schuldig erfgoed

Als ‚besmet erfgoed' niet te slopen is: voorbeeld bij Arnhem-Schaarsbergen.

De voormalige Luftwaffe-bunker bij Arnhem-Schaarbergen.

Er is een overvloed aan vastgoed. Kantoren, scholen, kerken, fabrieken. We hebben te over. Eerste optie is herbestemming. Als dat niet lukt rest sloop of verval.
Maar wat moet je met de grootste NAZI-bunker van Nederland? De bunker was ooit het kloppend hart van ‘Fliegerhorst’, het Luftwaffe-vliegveld dat qua oppervlakte en met meer dan 400 gebouwen toen al groter was dan Schiphol nu.

Nu ook militaire terreinen opengaan
Arnhem kent vele bijzondere plekken. Met de ontmanteling van een aantal jarenlang afgesloten militaire terreinen in de bossen rond Arnhem, komt ook het nodige vastgoed vrij. In WOII sloegen de NAZI-‘s hun kampen op in de bossen ten noorden van Arnhem. Zij bouwden daar het grootste vliegveld buiten Duitsland. De omvang in het aantal gebouwen, sommigen spreken van 440 gebouwen of meer, en een oppervlakte groter dan de omvang van Schiphol anno 2015. De Duitsers legden een spoor en aftakkingen van totaal 13 km aan in aansluiting op het Nederlandse spoornet. Resten daarvan zijn nog alom in de bosrijke omgeving van Arnhem te vinden. Net zo goed als de vele als boerderijen gebouwde bunkers waar de vele jachtvliegtuigen in werden verstopt.
Met de openstelling van steeds meer voormalige militaire terreinen komt ook de vraag wat doen we met al die gebouwen? Dit artikel gaat over één daarvan, de opmerkelijkste: de Diogenes-bunker.

Diogenes: sloop geen optie
De Duitsers hebben hebben delen van het vliegveld ontmanteld. Dakpannen, dakspanten, het was ineens allemaal weer nodig in de Heimat. De bunker was niet mee te nemen. Misschien wel te vernietigen. Met twee zware vliegtuigbommen werd geprobeerd de bunker van binnenuit op te blazen. Het interieur versplinterde. Maar de bunker zelf gaf geen krimp. Het dak is 5 meter dik en ligt ‘los’ op de constructie. Veel van de explosieve kracht ontsnapte toen het dak even loskwam van de muren. Om daarna weer intact terug te zakken. De bunker is van enorme omvang en heeft jarenlang gediend als opslag voor het Gelders Archief. Het Gelders Archief heeft een nieuw onderkomen en daarmee is een groot deel van deze bunker vrij gekomen. Nu is er nog een depot van het Nederlands Openluchtmuseum. Als daar een alternatief voor is, en daar wordt aan gewerkt, valt de bunker vrij. Maar wat doe je met zo’n enorme blok van 65.000 m3 beton?

Foto: 65.000 m3 onvernietigbaar beton als centrale commandocentrum voor de Duitse Luftwaffe in WOII.

Erfgoed of toeristisch speeltje?
Erfgoedspecialisten keken enkele jaren geleden tijdens een speciale conferentie al naar een mogelijke nieuwe bestemming. Het zal niet verbazen dat ze waarschuwen voor ‘disneyficatie’, dat er geen soort betonnen speelpark van wordt gemaakt. Informatie moet volgens hen centraal staan. Dan denk je al snel aan een museum. En dat zal dan toch zeker over WOII moeten gaan. Sommigen vragen zich daarbij af of er al niet genoeg oorlogsmusea zijn. De poging voor een nieuwe oorlogsmuseum op het VASIM-terrein in Nijmegen zijn voorlopig gestrand wegens gebrekkige financiering.
Een andere deskundige op de conferentie vindt dat er ‘niets spannends is gebeurd’ in de bunker. ‘Het verhaal achter de bunker is voor de meeste Nederlanders onbekend en je moet er veel vanaf weten om het te snappen.’ Mensen die het verhaal wel kennen zien dat anders. Een van de absolute kenners rondom Arnhem is gids en kunstenaar Hans Jungerius. Wie op zijn rondleidingen onder de naam ‘Verborgen Landschappen‘ meegaat, is zich snel bewust hoe belangrijk deze bunker en dit vliegveld is geweest.

En wat als het ‘schuldig erfgoed’ is?
Wordt herbestemmen ingewikkelder als het erfgoed van de toenmalige vijand is? Voor sommigen wel. Zij spreken ook wel van ‘dader erfgoed’. De Nederlandse defensie kon er niet mee zitten. Al snel na afloop van de oorlog, namen zij de resterende panden, meer dan 200, van de Duitsers in bezit en brachten daar ondermeer de Luchtmobiele Brigade onder. Later zouden vele tientallen panden zelfs onder monumentenzorg vallen. Klaarblijkelijk ligt het onderscheid tussen ‘dader erfgoed’ en ‘slachtoffer ergoed’ (als deze term zou bestaan) niet zo strikt. Daarnaast stellen sommigen dat WOII Europese geschiedenis is. Ook ‘dader erfgoed’ kan de goede boodschap uitdragen ‘dit nooit weer’.
Er zijn ook totaal andere mogelijkheden, al zouden die voorbij gaan aan het historische karakter van de bunker én de plek. Zo zien sommigen de bunker als mooie data-bunker, een zwaar beveiligde en afgelegen serverruimte. Of een unieke plek voor dancefeesten. Geen greintje geluid zal daar door de muren naar buiten komen. Beperking is echter de beperkte in- en uitgangen. En een deurtje bijplaatsen in 3 meter dikke muren is een verhaal apart. De klimaatinstallatie zal dan ook geheel vervangen moeten worden.
Het zal nog een hele zoektocht worden, maar deze belangrijke geschiedenis, hoe schuldig ook, moet een waardige herbestemming krijgen. Daarbij zal veel creativiteit nodig zijn.


Bekijk anders ook deze video van As We Speak (Arnhem) over Diogenes.