De energie van Duitse burgerinitiatieven

Over de gepolitiseerde cultuur van burgerinitiatieven in het Ruhrgebied.

Beeld uit ‘Das Gegenteil von Grau’ ©DGVG.

Het was een druk bezochte avond in juni in het Arnhemse Coehoorn. Daar werd, voor de eerste keer buiten Duitsland, de film ‘Das Gegenteil von Grau‘ (Het tegenovergestelde van grijs/grauw) vertoond. Een film over burgerinitiatieven in het Ruhrgebied. Een registratie van de soms rauwe praktijk over de grens.
Kunnen Nederlandse initiatiefnemers daar lessen uit trekken of is de situatie in Duitsland toch echt anders?

Niet wachten op de overheid
Zo’n 35 belangstellenden waren naar Coehoorn gekomen om de film te bekijken: stedenbouwkundigen, architecten, ambtenaren en andere stadmakers.
De film gaat over braakliggend land en leegstand, anonimiteit en eenzaamheid, verlatenheid in de grote stad. Steeds meer mensen wachten niet op de overheid, maar ontdekken tal van manieren om zelf grip te krijgen op beschikbare ruimte in hun directe woonomgeving. De uit Berlijn afkomstige filmmaker Matthias Coers maakte samen met ‘Recht auf Stadt Ruhr’ een prachtige filmdocumentaire over verschillende initiatieven in de urbane niches van het Ruhrgebied. De film neemt de kijker mee kris-kras door het Ruhrgebied en laat hem kennismaken met een twintigtal ecologische, sociale en vrijstaatinitiatieven. Vanuit onafhankelijkheid, zelfbeschikking en het collectief opgezet.

Een bizar uitzicht van een van de horeca-gelegenheden op de Zollverein in Essen (D). ©

Gepolitiseerde burgerinitiatieven
Het was voor velen wel even wennen, die beelden van onze oosterburen. Dat bleek na afloop tijdens een levendige discussie over de vraag of en zo ja wat we in de Nederlandse situatie kunnen leren van deze film.
Wat sommigen als eerste opviel was de energie en strijdvaardigheid van de Duitse initiatiefnemers. De gedrevenheid om eenmaal voorgenomen plannen ten uitvoer te brengen, leek een graadje sterker dan bij de Nederlandse collega’s. Daarbij komt dat veel van de in deze film getoonde cases niet zonder politieke achtergrond waren. De talrijke oude revolutionaire teksten en borden met ‘refugees welcome’ kwamen bij vrijwel alle voorbeelden helder in beeld. Een bezoeker van de film zag daarin het bewijs dat de initiatieven vooral van ‘linkse’ signatuur waren.

Daarmee, in tegenstelling tot wat in de film wordt gesteld, zijn een aantal van de initiatieven niet voor iedereen bedoeld: ‘fascisten en racisten zijn niet welkom’, meldt een van de initiatiefnemers. Hoe verdedigbaar deze stellingname ook is, een bordje met die strekking aan de deur bij een Nederlands burgerinitiatief is niet goed denkbaar. De Nederlandse bezoekers verbaasden zich over zo’n sterke politieke stellingname. Sommigen weten de harde en politieke opstelling van de Duitse burgers aan de autoritaire houding van de Duitse overheden. De bestuurscultuur is er vooral top-down en minder gericht op overleg zoals we dat in Nederland kennen.

Bewoners van de Zinkhüttenplatz in Duisburg streden 5 jaar tegen sloop van hun buurt. Met succes. ©DGVG

Politiek, maar dienstbaar
Daar staat tegenover dat de meeste initiatieven gericht zijn op een bijdrage aan de omgeving, in welke vorm dan op: voedsel voor de armen, repair werkplaatsen, taalcursussen voor vluchtelingen. De gerichtheid op de belangen van de eigen groep zijn merkbaar minder dan bij de meeste Nederlandse burgerinitiatiefnemers. Als derde punt viel het ‘autonoom’ handelen van de burgerinitiatiefnemers op. Men wil zoveel mogelijk alles zelf regelen, los van de overheid. Kraken is in een regio met omvangrijke industriele leegstand een maatschappelijk (niet wettelijk) geaccepteerd verschijnsel. Tot slot was men onder de indruk van de omvang van het verschijnsel burgerinitiatief en het aantal van burgerinitiatiefnemers. De grote werkloosheid, in sommige steden 30%, is mogelijk een van de verklaringen dat zoveel mensen zich maatschappelijk manifesteren in burgerprojecten.

Lessen voor Coehoorn Centraal?
De film werd vertoond in het burgerproject Coehoorn Centraal in Arnhem. Hiermee wil het project een aanzet geven tot een toekomstig op te richten Centrum voor Burgerinitiatieven.
Het kon dan ook niet uitblijven dat dit project langs de lat van deze film werd gelegd.
In antwoord op vragen gaf een van de initiatiefnemers aan dat het project ook elke keer weer een afweging moet maken hoe men de volgende fase in gaat. Kan alles in overleg of moet soms ook, in enigerlei vorm, druk worden uitgeoefend?
Een ding is wel duidelijk: Duitsland is geen Nederland, hoezeer ook beide landen op veel andere punten op elkaar lijken. Met een overheid die meer bereid is tot overleg en het sluiten van praktische compromissen, hebben Nederlandse initiatiefnemers ook geen reden om met de botte bijl een proces op gang te brengen.
Het succes van Coehoorn Centraal tot nu toe toont aan dat je met een combinatie van goed, maar soms fel en kritisch overleg, meedenkende ambtenaren en bestuur, een risiconemende overheid en een constructieve en professionele opstelling van de initiatiefnemers, in de Nederlandse verhoudingen ver kunt komen.

Burgers moeten ook in Nederland nuchter en kritisch blijven
De overlegcultuur in Nederland en het streven naar het afwegen van belangen, neemt niet weg dat we de Nederlandse situatie niet moeten idealiseren. Met de recente forse klachten over het bedenkelijke gedrag (of wangedrag) van de Amsterdamse overheid, die overigens deels ook voor andere Nederlandse gemeenten kunnen gelden, moet ook de Nederlandse burgerinitiatiefnemer nuchter en kritisch blijven. Het is niet (meer) vanzelfsprekend dat een overheid de samenleving als geheel dient, maar machtige deelbelangen ondersteunt, soms ten koste van de burger. Geld als vrijwel enige besliscriterium is helaas meer regel dan uitzondering.
De macht van investeerders en projectontwikkelaars, zoals het artikel in de NRC stelt, is te ver doorgeschoten (‘overheid zit bij de ontwikkelaars op schoot’) waardoor waardevolle sociale initiatieven het bijna altijd afleggen tegen ‘het grote geld’. Daar moet een einde aan komen. En dat zal vermoedelijk niet altijd in ‘goed overleg’ kunnen gaan.
Een overheid krijgt de burger die het verdient. En andersom.

De filmavond was een gezamenlijk initiatief van CityDNA, Coehoorn Centraal, DTO en Ruimtemakers Oost (GSRO).

Fotocredits: ©DGVG: Das Gegenteil von Grau