Burgerstadmakers: een zege of een vloek

Een kritisch debat tijdens de Open Monumentendag Arnhem 2017

Aan de zijde van het Schillerkiez is een populaire en sociale buurttuin ontstaan.

Het is natuurlijk allemaal goed bedoeld: creatieven en kunstenaars die op eigen initiatief of ‘op uitnodiging’ zich nestelen op uitgerangeerd geachte plekken in de stad. De effecten als ‘verhipping’ leiden meestal tot verdringen van de oorspronkelijke bewoners. Makelaars, overheden en projectontwikkelaars kunnen elkaar vinden bij het inzetten van ‘soft power’ to do the job.
Tijdens Open Monumentendag Arnhem 2017 worden de effecten van al die creatieve energie kritisch tegen het licht gehouden. Een korte verkenning van het thema.

Beeldfragment uit de film: ‘Die Stadt als Beute’.*

De harde werkelijkheid van ‘soft power’.
Met Berlijn als lichtend voorbeeld zien veel gemeenten mogelijkheden om weggezakte wijken opnieuw ‘op de kaart’ te zetten. Rotterdam kiest daarbij voor de harde aanpak: sloop van 20.000 goedkope huurwoningen. Deze moeten plaatsmaken voor duurdere appartementen voor het middensegment. De stad moet meer ‘in balans’ komen, stelt de wethouder Schneider van ‘Leefbaar’. Wanneer een balans is bereikt, is onduidelijk. En waar de inwoners van de ‘uit balans geraakte wijken’ dan moeten wonen is vooralsnog niet bekend.
Andere steden, zoals Amsterdam, kiezen wat meer voor de inzet van ‘soft power’. De bekende inzet van ‘creatieven en kunstenaars’ als wegbereiders van een ‘verbeterde’ wijk. Inmiddels kan Berlijn meepraten over de effecten van de ‘soft power’. Die blijken voor de zittende bewoners namelijk snoeihard: 50-100% meer huur betalen of vertrekken. De stad weet zich amper raad en zet alle geoorloofde middelen in om de trend te keren of op zijn minst af te remmen.

‘Wat je niet moet doen is publiekelijk aankondigen dat je kunstenaars gaat inzetten; geef ze het gevoel dat ze het zelf hebben bedacht.’
Projectontwikkelaar (bron: frontlinie.org)

Amsterdam als Nederlandse proeftuin
Op de website Frontlinie.org zet een aantal onderzoekers hun observaties uiteen van stedelijke ontwikkeling onder invloed van de ‘zachte krachten’ van ‘creatieven en kunstenaars’.
In een bijdrage van Roel Griffioen zet hij zijn waarneming in kritische termen op een rij. Waarnemingen die burger-stadmakers aan het denken moeten zetten over hun wellicht onbedoelde, ongemerkte en ongewenste rol als wegbereider van ‘bevolkings-politiek en georkestreerde verdringing‘ dan wel van het aanjagen van het rendement van vastgoed en grond.

Vrije plekken, rafelrandjes, kunstenaars en creatieven als wegbereiders van het ‘echte werk.

Een aantal citaten uit: ‘Het vreemdelingenlegioen’

Over de houding van de overheid
Paulus de Wilt, in Nieuw-West (Amsterdam) als stadsdeelwethouder verantwoordelijk voor onder meer cultuur en stedelijke vernieuwing: ‘Vroeger wilde men (de creatieven, red.) persé in de stad zitten, nu ziet men de voordelen van Nieuw-West in: er is hier ruimte, het is goedkoop en er is nog iets rafeligs. Het is eigenlijk een beetje zoals in Berlijn.’

Over de inspiratiebron
Richard Florida in zijn bekende boek: ‘The Rise of the Creative Class’: ‘Geef ruimte aan creativiteit en zelfs de meest achtergestelde groepen zullen profiteren, omdat de welvaart die wordt gecreëerd, doorsijpelt tot in de onderste regionen van de maatschappelijke piramide.
Reaganomics met een sociaal gezicht‘, aldus Griffioen.

Over de effecten van ‘soft power’
Creatieven worden gebruikt om migranten en de overtollige restanten van de arbeidersklasse verder weg te duwen om zo ruimte te genereren voor het uitdijende stadscentrum en de blanke tweeverdieners.

Over de illusies van de effecten van ‘soft power’
Ingewikkelde problemen zoals armoede, criminaliteit, segregatie en huisvestingspolitiek behandel je niet met pop-up-engagement of uitzendactivisme.

Over de burger-stadmakers zelf
‘De creatieve klasse, zelf half slaapwandelend, gidst de maatschappij richting een griezelige nachtwakerstaat, waarin de regering haar taken afgeknot heeft tot het aansteken van de straatlantaarns.
Of kunnen kunstenaars dat ook goedkoper doen?’

Kritisch debat tijdens Open Monumentendag Arnhem
Tijdens Open Monumentendag, waarvan het thema dit keer ‘Boeren, Burgers en Buitenlui’ is, zal op kritische wijze worden stilgestaan bij de rol en betekenis van burgers en buitenlui op de processen in de stad. Daarbij zijn partijen aanwezig die nadrukkelijk betrokken zijn bij projecten die op enigerlei wijze, bedoeld of onbedoeld, bijdragen aan vormen van ‘gentrification’, verhipping en verdringing.

  • Zo zal stil worden gestaan bij het begrip ‘broedplaatsen’. Moet je daar wel van spreken? Wat is de betekenis ervan, welk publiek wordt er door aangetrokken en wie zijn ‘de buren’ van het project?
  • Wat is de relatie van dit soort ‘plekken’ en projecten met de lokale overheid, gezien over een langere periode?
  • Wat is de rol en betekenis van begrippen ‘autonomie’ of ‘gevoel van onafhankelijkheid’, ‘precairen’ en ‘gebiedsverkenners’?

Het debat wordt geleid door dr. M.K. (Marga) van Mechelen.  (Universiteit van Amsterdam).

Waar en wanneer?
Het debat vindt plaats op zaterdag 9 september as. en start om 15.00 uur. Toegang is gratis.
De lokatie is Kunstwerkplaats Schuytplaats te Arnhem-Zuid (kaart).

*De film ‘Die Stadt als Beute‘. Over uitwassen op de woningmarkt en in de buurten van Berlijn