25 jaar na de val van de Berlijnse Muur

De 15 km lange ‘Lichtgrenze’ ter hoogte van de Bernauer Straße.

Berlijn herdenkt 25 jaar na de val van de Muur
Je hebt geen weet van de toekomst, als je je verleden, hoe grauw soms ook, niet omarmt, zo lijkt Berlijn te denken.
Op grote schaal zullen de Berlijners dit weekend herdenken dat het zondag 9 november 2014, 25 jaar geleden is dat de zo gehate Berlijnse Muur ten val kwam. Een gebeurtenis die deels door misverstanden tot stand kwam en op enig moment het Kremlin bijna verleidde haar grote legerdivisies rond Berlijn in te zetten om de val van de Muur te voorkomen. Zover kwam het gelukkig niet.
De ooit 160 km lange ‘omsingeling’ van West-Berlijn, midden in de voormalige DDR, spleet gezinnen, buren, collega’s voor 28 jaar. Volgens de leiders van de DDR om de ‘fascisten’ buiten te houden, maar de echte reden was de massale leegloop van DDR-burgers die de dictatuur van de socialistische heilstaat zat waren. In het jaar voorafgaand aan de bouw van de Muur, 13 augustus 1961, vluchtten meer dan 200.000 burgers van oost naar west.

De Muur is weg, in de straten
Van de Muur is niet veel meer te zien voor wie vluchtig kijkt. Nog enige grote stukken staan overeind. Verder duizenden grotere en kleinere aanwijzingen dat de Muur bestond: oude lantaarnpalen, betonplaten waar de wachttorens op stonden en zo nog veel meer.
In de hoofden is het recente verleden nog niet weg. Immers de oude Stasi-medewerkers en -informanten (ruim 200.000 in totaal), leven veelal nog en staan bij de ALDI in dezelfde rij bij de kassa als zij die zij hebben verhoord of erger.
Het herdenken van de Muur luistert dus nauw. De ‘Lichtgrenze’ zal dan ook bij veel Berlijners emoties oproepen. De Muur heeft ook, al staat zij er niet meer, onuitwisbare sporen nagelaten in de stad. Sommige stratenpatronen, bouwplekken, samenstelling van de bebouwing zijn blijvend veranderd en altijd blijven herinneren aan De Muur. Nog los van de invloed op het karakter van de stad en haar inwoners.

Een bijzonder kunstproject
De kunstenaars (broers) Christopher en Marc Bauder hebben anderhalf jaar gewerkt aan het concept. Met 8.000 witte verlichte ballonnen op een steel van ruim 3 m willen zij de Muur in herinnering roepen op een wijze die niet zwaar aanvoelt. De 15 km lange lichtsnoer, die exact op het Muurtracé wordt geplaatst, oogt vrolijk en onschuldig. Toch zullen de niet drukke wegen letterlijk door deze ‘Lichtgrenze’ (weer) worden afgesloten. De ballonnen zullen vrijdag rond 17.00 worden verlicht en zondag tussen 19.00 – 20.00 uur worden opgelaten. Met het oplaten wordt de Muur dus op luchtige wijze uitgezwaaid.
Elke ballon draagt een boodschap met zich mee. De schrijver(s) van de boodschap of jongeren uit de tientallen Berlijnse verenigingen zullen de ballonnen op het juiste moment oplaten. Een operatie die met grote precisie moet worden uitgevoerd.
Woensdagochtend 5 november was er een persconferentie in het Mauerpark. De beide broers waren voor vragen beschikbaar. Ik was daar samen met Vincent Kompier. De typische Nederlandse vraag: wat kost het en wie heeft dat betaald, lieten wij maar achterwege. In Duitsland is de kunst en haar werking belangrijker dan de kosten.
Christopher komt niet uit Berlijn, maar woont er al 17 jaar. Wat altijd weer opvalt is dat de smaakmakers van wat het ‘hippe Berlijn’ wordt genoemd, vaak vorm wordt gegeven door niet-Berlijners. Natuurlijk waren we wel nieuwsgierig naar hoe deze lampen worden ontstoken; gaat iemand die 8.000 lampen eigenhandig aansteken? Nee, zei Christopher. Dat doen de vele vrijwilligers (‘pleegooms – en tantes’) die daarvoor een speciale sleutel hebben gekregen. En oplaten, gebeurt ook op deze wijze. Wat gebeurt er met de lampen na zondag? Die worden gerecycled verzekerde de kunstenaar. Nee, niet verkocht. Ze zijn ook te groot. Maar het leek er ook op dat het ook niet serieus is overwogen. Inmiddels rijdt er veel politie langs het traject om gratis lampen shoppen te voorkomen.

Hoe ziet het programma eruit?
De hoogtepunten van het programma zijn ongetwijfeld het ontsteken van de verlichting in de ongeveer 8.000 ballonnen, vrijdag 7 november vanaf 17.00 uur. En het oplaten ervan op zondag 9 november vanaf 19.00 uur. Het oplaten zal rechtstreeks door de ARD worden uitgezonden en zal vanuit helicopters worden gefilmd. Een kippenvel-moment voor velen, zo is de verwachting.
Daarnaast zijn er nog officiële herdenkingen zoals zondag in de Bernauer Straße. Vanaf 10.00 uur live op de ARD. Aansluitend zal de tentoonstelling ‘1961-1989 Die Berliner Mauer’ door Angela Merkel en burgemeester Klaus Wowereit worden geopend. Bij de Brandenburger Tor zal de hele middag het ‘Bürgerfest’ plaatsvinden, aangeboden door de Bondsregering. Daar zullen optreden Peter Gabriël, Udo Linderberg en Paul Kalkbrenner.
Vanuit het Mauerpark, bij Checkpoint Charlie en de Oberbaumbrücke zullen vrijdag, zaterdag en zondag rondleidingen worden verzorgd.
Het zal hoe dan ook een onvergetelijk weekend worden. De meer dan 200.000 ex-Stasi-medewerkers en -informanten, oud-bestuurders en hun handlangers van de DDR, zullen met gemengde gevoelens de festiviteiten gadeslaan. Voor hen mag dit deel van de Duitse/Berlijnse geschiedenis vergeten worden.
Tegenvaller is dat de machinisten van de Deutsche Bahn uitgerekend donderdag tot en met zondag hebben besloten te gaan staken. Vele tienduizenden belangstellenden zullen daardoor de festiviteiten moeten missen.

Video over de ‘Lichtgrenze’